Định hình trách nhiệm nền tảng bằng phương thức quản lý dữ liệu gốc

Hành lang pháp lý mới cần phân định rõ nghĩa vụ cung cấp dữ liệu của sàn thương mại điện tử

Thiết lập trách nhiệm nền tảng

Bản chất của bài toán cân bằng giữa kiểm soát quản lý nhà nước và tạo thuận lợi thương mại trong kỷ nguyên số phụ thuộc vào năng lực xử lý thông tin tiền thông quan.

Trước áp lực gia tăng theo cấp số nhân của các tờ khai quy mô nhỏ từ thương mại điện tử xuyên biên giới với lưu lượng trung bình hàng triệu đơn hàng mỗi ngày tràn qua các cửa khẩu bưu chính, chuyển phát nhanh, giải pháp cốt lõi là dịch chuyển từ hậu kiểm, kiểm tra thực tế sang quản lý rủi ro chủ động từ sớm.

Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng khẳng định, cơ chế yêu cầu các sàn thương mại điện tử tham gia vào quy trình khai báo hoàn toàn phù hợp với thông lệ quốc tế của các nền kinh tế lớn như Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Trung Quốc hay Úc. Về mặt bản chất, các giao dịch trên nền tảng kỹ thuật số luôn gắn liền với trách nhiệm dân sự của các bên tham gia. Do đó, việc định danh trách nhiệm của chủ sở hữu sàn là tất yếu.

Nắm giữ dữ liệu gốc, kiểm soát dòng tiền và thông tin giao dịch, các sàn thương mại điện tử đóng vai trò là mắt xích trọng yếu phối hợp cùng cơ quan quản lý ngăn chặn các hành vi gian lận thương mại, trốn thuế, buôn lậu và vận chuyển hàng cấm qua đường bưu chính, chuyển phát nhanh.

Bà Nguyễn Thị Hồng Vân, Phó Chủ tịch Bay Global Strategies cho rằng, hành lang pháp lý mới cần phân định rõ nghĩa vụ cung cấp dữ liệu của sàn không đồng nghĩa với việc chuyển giao vai trò nhà nhập khẩu chính thức từ người mua sang sàn. Việc duy trì sự tách biệt này là tối quan trọng để tránh tạo ra rủi ro tuân thủ quá tải cho các nền tảng trước một danh mục hàng hóa khổng lồ và biến động liên tục.

Dưới góc độ kỹ thuật, ông Vương Tuấn Nam, Phó Trưởng ban Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan) cho biết, nghĩa vụ của sàn thực chất là kết nối, chia sẻ thông tin đơn hàng đầu vào để hệ thống hải quan phân tích, phân luồng từ sớm. Quy định xác thực người mua không áp dụng đại trà mà dựa trên nguyên tắc phân loại rủi ro tự động. Người tiêu dùng chỉ cần định danh một lần qua các phương thức linh hoạt (OTP, eKYC) để tái sử dụng cho các giao dịch sau.

Hệ thống chỉ kích hoạt biện pháp kiểm tra bổ sung khi phát hiện dấu hiệu bất thường, bảo đảm luồng Xanh thông suốt - vốn chiếm tới hơn 90% tổng số tờ khai của các doanh nghiệp tuân thủ tốt được thông quan lập tức trong vòng vài giây. Việc đồng bộ hóa quy trình này, dù có thể gây bỡ ngỡ trong giai đoạn đầu, sẽ định hình thói quen tuân thủ văn minh và mang lại cấu trúc lợi ích bền vững cho toàn xã hội.

Hành lang thông minh

Trọng tâm xuyên suốt của dự thảo Luật Hải quan sửa đổi là tạo dựng hành lang pháp lý cho một kiến trúc Hải quan số, Hải quan thông minh toàn diện.

Công chức Hải quan Chuyển phát nhanh (Chi cục Hải quan khu vực I) kiểm tra hàng hóa XNK. Ảnh: N.Linh

Theo ông Kim Long Biên, Trưởng ban Ban Pháp chế (Cục Hải quan), việc chuyển dịch từ chứng từ điện tử sang dữ liệu điện tử là bước ngoặt thay đổi bản chất quy trình nghiệp vụ, số hóa hoàn toàn môi trường xử lý hồ sơ. Đây là bệ đỡ vững chắc để vận hành mô hình thông quan tập trung phi địa giới.

Khi dữ liệu được liên thông thực chất qua Cơ chế một cửa quốc gia và chia sẻ toàn diện giữa cơ quan Hải quan với các bộ, ngành, địa phương, ranh giới hành chính thông thường sẽ bị xóa bỏ, cho phép doanh nghiệp thực hiện thủ tục tại bất kỳ đâu trên không gian số.

Sự thay đổi kiến trúc này cho phép phương thức quản lý nhà nước chuyển hẳn từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Dự thảo Luật bổ sung các quy định về quản lý tuân thủ, phân loại mức độ rủi ro để áp dụng biện pháp giám sát tương ứng, đồng thời có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật.

Trên tinh thần triệt để cải cách hành chính, cắt giảm thành phần hồ sơ, dự thảo chủ động đề xuất bãi bỏ các định chế không còn phù hợp với thực tiễn. Điển hình là việc đề xuất bãi bỏ quy định về kho bảo thuế nhằm bảo đảm tính thống nhất với Luật thuế Xuất khẩu, thuế nhập khẩu.

Đồng thời tiết giảm tối đa nghĩa vụ báo cáo định kỳ về tình trạng hàng hóa và hoạt động kho bãi đối với doanh nghiệp kinh doanh kho ngoại quan và địa điểm thu gom hàng lẻ (CFS), giúp cắt giảm tới 20-30% thời gian và chi phí vận hành logistics cho doanh nghiệp.

Thay vào đó, cơ quan Hải quan sẽ đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho hải quan khu vực, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào hệ thống quản lý rủi ro để tự động phân loại, dành đặc quyền thông quan nhanh cho các doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt.

Song song đó, các nút thắt về trị giá hải quan, kiểm định, khai bổ sung và quản lý hàng hóa quá cảnh, trung chuyển cũng được sửa đổi toàn diện nhằm ngăn chặn tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ xuyên biên giới.

Việc chuẩn hóa các thủ tục nghiệp vụ theo hướng đơn giản, minh bạch bảo đảm tính thống nhất tuyệt đối với Luật Quản lý thuế và Luật Giao dịch điện tử. Trong bối cảnh nền kinh tế hướng tới cột mốc kim ngạch lớn, tạo thuận lợi thương mại là yêu cầu cốt lõi để thúc đẩy tăng trưởng GDP.