Ba trụ cột chính trong đổi mới sáng tạo để nâng cao năng lực xuất khẩu

Ông Đỗ Tiến Thịnh chia sẻ tại Hội thảo quốc tế về Rủi ro, tuân thủ và đổi mới sáng tạo trong chuỗi cung ứng.

Chia sẻ tại Hội thảo quốc tế về Rủi ro, tuân thủ và đổi mới sáng tạo trong chuỗi cung ứng, do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) phối hợp với Mạng lưới Đánh giá Tuân thủ Nhà cung cấp (SCAN) tổ chức ngày 10/3, ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc NIC nhấn mạnh, Việt Nam là một nền kinh tế rất mở, điều này thể hiện rõ qua quy mô giao thương quốc tế. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam trong năm vừa qua đạt khoảng 930 tỷ USD.

Việt Nam hiện nay vẫn tiếp tục là quốc gia xuất siêu, và mức xuất siêu vẫn duy trì ở mức cao. Cụ thể, trong năm vừa qua, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 415 tỷ USD, tăng khoảng 17% trong bối cảnh kinh tế thế giới có nhiều biến động. Cán cân thương mại vẫn duy trì mức xuất siêu khoảng 20 tỷ USD.

Nếu nhìn theo chuỗi thời gian từ năm 2017 đến nay, có thể thấy kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam liên tục tăng trưởng, chỉ riêng năm 2023 là xuất khẩu giảm nhẹ. Ngay cả trong giai đoạn dịch Covid-19, đặc biệt là các năm 2021–2022, xuất khẩu của Việt Nam vẫn tiếp tục tăng trưởng. Điều này cho thấy nội lực của nền kinh tế Việt Nam trong lĩnh vực xuất khẩu là khá tốt.

Theo ông Thịnh, một điểm đáng chú ý khác là hiện nay Việt Nam đã có 36 mặt hàng xuất khẩu đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD. “Nếu quay lại khoảng 10 năm trước, khi nhắc đến những mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu tỷ USD, chúng ta chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay, nhưng hiện nay con số này đã tăng lên đáng kể”, ông Thịnh nói.

Từ bức tranh đó, câu hỏi đặt ra là đổi mới sáng tạo có thể đóng vai trò như thế nào trong việc nâng cao năng lực xuất khẩu của Việt Nam. Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, trên thực tế, có thể nhìn nhận đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp theo ba giai đoạn.

Thứ nhất là giai đoạn gia công. Trong giai đoạn này, doanh nghiệp chủ yếu tham gia vào chuỗi sản xuất với vai trò gia công, nên vai trò của đổi mới sáng tạo còn tương đối hạn chế. Đổi mới chủ yếu tập trung vào cải tiến quy trình và tối ưu hóa lao động. Điều này dẫn đến việc mặc dù khối lượng xuất khẩu lớn nhưng giá trị gia tăng tạo ra vẫn còn thấp.

Giai đoạn thứ hai là khi doanh nghiệp bắt đầu tham gia sâu hơn vào quá trình sản xuất, tập trung vào cải tiến kỹ thuật và tiếp nhận chuyển giao công nghệ. Trong giai đoạn này, đổi mới sáng tạo bắt đầu đóng vai trò rõ rệt hơn, giúp doanh nghiệp nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang hoạt động ở giai đoạn này, đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất linh kiện điện tử, nơi khu vực FDI đóng vai trò rất mạnh.

Giai đoạn thứ ba là giai đoạn mà chúng ta mong muốn hướng tới trong tương lai. Đó là giai đoạn doanh nghiệp làm chủ công nghệ, tạo ra các đột phá sáng tạo và sở hữu trí tuệ. Khi đó, sản phẩm xuất khẩu không chỉ có giá trị cao mà còn gắn với thương hiệu và tài sản trí tuệ của doanh nghiệp.

Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, doanh nghiệp cần chú trọng ba trụ cột chính trong đổi mới sáng tạo để nâng cao năng lực xuất khẩu.

Liên quan đến năng lực đổi mới sáng tạo, ông Thịnh cho biết, Việt Nam đã đạt được một số kết quả tích cực trên các bảng xếp hạng quốc tế. Theo các đánh giá gần đây, Việt Nam đứng thứ 44 trong số 139 quốc gia về chỉ số đổi mới sáng tạo. Đây là một vị trí đáng khích lệ.

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội, doanh nghiệp xuất khẩu hiện nay cũng đang phải đối mặt với các tiêu chuẩn và rào cản thương mại ngày càng khắt khe. Không chỉ các tiêu chuẩn kỹ thuật, mà cả các tiêu chuẩn phi kỹ thuật cũng ngày càng được siết chặt.

“Một doanh nghiệp xuất khẩu gỗ sang thị trường Mỹ tại Bình Dương chia sẻ, điều khiến họ lo lắng nhất khi các đoàn kiểm tra từ Mỹ sang không phải là kiểm tra sản phẩm, mà đôi khi là những vấn đề tưởng như rất nhỏ, chẳng hạn như điều kiện vệ sinh trong nhà máy hoặc khu vực sinh hoạt của người lao động. Nếu những yếu tố này không đáp ứng tiêu chuẩn, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro trong quá trình xuất khẩu”, ông Thịnh chia sẻ.

Như vậy, các tiêu chuẩn hiện nay không chỉ liên quan đến môi trường, mà còn liên quan đến điều kiện lao động, phúc lợi xã hội, thậm chí là các yếu tố đạo đức trong sản xuất. Do đó, mục tiêu đối với hàng hóa Việt Nam hiện nay không chỉ dừng lại ở việc “tốt”, mà còn phải “tử tế và minh bạch”.

Về bối cảnh kinh tế toàn cầu, chuyên gia nhấn mạnh năm 2025 là giai đoạn có nhiều biến động liên quan đến thuế quan. Đồng thời, đây cũng là giai đoạn chi phí đầu vào tăng mạnh, đặc biệt là giá nguyên vật liệu khiến chi phí sản xuất tăng lên đáng kể, tạo ra áp lực lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Doanh nghiệp cần quan tâm đến một số công nghệ mới có thể hỗ trợ hoạt động sản xuất và xuất khẩu.

Ngoài ra, thế giới cũng đang chứng kiến nhiều gián đoạn chuỗi cung ứng do xung đột địa chính trị. Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một xu hướng công nghệ rất quan trọng.

Trong bối cảnh đó, ngoài việc tuân thủ các quy định và tiêu chuẩn xuất khẩu, doanh nghiệp cần tập trung nâng cao năng lực nội tại. Một trong những yếu tố quan trọng của năng lực này là đổi mới sáng tạo.

“Theo quan điểm của chúng tôi, doanh nghiệp cần chú trọng ba trụ cột chính trong đổi mới sáng tạo để nâng cao năng lực xuất khẩu”, ông Thịnh nhấn mạnh.

Theo đó, trụ cột thứ nhất là đổi mới sản phẩm (product innovation). Để duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế, sản phẩm cần liên tục được cải tiến và phát triển. Chúng ta có thể thấy điều này rất rõ ở các hãng công nghệ lớn như Apple hay Samsung, khi mỗi năm họ đều giới thiệu những phiên bản sản phẩm mới.

Thứ hai là đổi mới quy trình (process innovation). Điều này gắn với việc ứng dụng các công nghệ như AI, dữ liệu lớn, Internet và các hệ thống số hóa trong sản xuất và quản lý chuỗi cung ứng. Khi dữ liệu được kết nối và chia sẻ hiệu quả giữa doanh nghiệp và các cơ quan quản lý, quy trình xuất khẩu có thể trở nên thuận lợi và minh bạch hơn.

Thứ ba là đổi mới mô hình kinh doanh (business model innovation). Trong giai đoạn dịch Covid-19, chúng tôi đã phối hợp với các đối tác như Amazon để hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam chuyển sang mô hình thương mại điện tử xuyên biên giới, qua đó mở rộng thị trường xuất khẩu.

Đại diện NIC cũng cho đưa ra một số lưu ý với doanh nghiệp để có thể đẩy mạnh xuất khẩu. Theo đó, một yếu tố rất quan trọng khi xuất khẩu là câu chuyện của sản phẩm. Người tiêu dùng tại các thị trường như Mỹ hoặc châu Âu thường rất quan tâm đến những sản phẩm gắn với câu chuyện về nguồn gốc, văn hóa hoặc giá trị cộng đồng để tạo ra sự khác biệt trên thị trường.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần quan tâm đến một số công nghệ mới có thể hỗ trợ hoạt động sản xuất và xuất khẩu, như blockchain, AI và digital twin. Cuối cùng, để thúc đẩy xuất khẩu trong dài hạn, doanh nghiệp cần theo dõi các xu hướng lớn của thị trường toàn cầu.

Đại diện NIC cho rằng, doanh nghiệp cần tận dụng đổi mới sáng tạo trong phát triển chuỗi cung ứng. Thông qua việc nâng cấp vai trò trong chuỗi giá trị, số hóa và minh bạch hóa chuỗi cung ứng, phát triển sản phẩm gắn với thị trường cuối và kết nối hệ sinh thái đổi mới toàn cầu, ông Thịnh nhấn mạnh, đổi mới sáng tạo không chỉ cải thiện sản phẩm, mà còn giúp tái định vị Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.