Xuất khẩu vào EU, hàng Việt phải chứng minh giá trị “xanh” bằng dữ liệu

Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI.

Sức ép với hàng Việt

Theo Chỉ thị số 2024/825 ngày 28/2/2024 của EU, các quy định về hành vi thương mại không công bằng và quyền của người tiêu dùng được sửa đổi nhằm giúp người mua có thông tin đáng tin cậy hơn khi lựa chọn sản phẩm bền vững. Các nước thành viên phải hoàn tất việc chuyển hóa chỉ thị vào pháp luật quốc gia trước ngày 27/3/2026 và áp dụng từ ngày 27/9/2026.

Đáng chú ý, EU đang chuyển từ khuyến khích tiêu dùng xanh sang kiểm soát chặt hơn cách doanh nghiệp đưa ra thông tin về tính bền vững của sản phẩm.

Theo Ủy ban châu Âu (EC), 53,3% tuyên bố về môi trường được xem xét tại EU có thông tin mơ hồ, gây hiểu nhầm hoặc không có căn cứ; 40% không có bằng chứng hỗ trợ. Trong khi đó, thị trường EU có khoảng 230 nhãn môi trường với mức độ minh bạch và kiểm chứng khác nhau.

Vì vậy, những tuyên bố chung chung như: thân thiện với môi trường, xanh, bền vững không thể được sử dụng tùy tiện nếu doanh nghiệp không có căn cứ chứng minh. Việc sử dụng nhãn bền vững cũng bị hạn chế, nếu không dựa trên chương trình chứng nhận phù hợp hoặc không do cơ quan quản lý thiết lập.

Nói cách khác, chữ xanh đang trở thành một tuyên bố phải có bằng chứng đi kèm. Những thay đổi này có ý nghĩa đáng kể với doanh nghiệp Việt Nam khi thương mại với EU ngày càng mở rộng.

Theo Cục Hải quan, năm 2025, thương mại hai chiều Việt Nam - EU đạt hơn 73,8 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang EU vượt 56 tỷ USD, tăng 8,6% so với năm 2024. 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sang EU đạt khoảng 31,8 tỷ USD, trong khi nhập khẩu khoảng 9,7 tỷ USD.

Ở quy mô toàn nền kinh tế, 8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ; xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%. Riêng khu vực có vốn đầu tư nước ngoài xuất khẩu 300,37 tỷ USD, chiếm 80,1% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, những thay đổi trong cách EU đánh giá thông tin sản phẩm có thể tác động trực tiếp đến cách doanh nghiệp xây dựng nhãn hàng, bao bì, quảng cáo và cung cấp thông tin cho người tiêu dùng.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, doanh nghiệp cần nhìn nhận rằng, Chỉ thị số 2024/825 là khung pháp lý về bảo vệ người tiêu dùng và hành vi thương mại, không phải quy định nhập khẩu áp dụng đồng loạt cho mọi lô hàng từ Việt Nam. Tác động trực tiếp tập trung vào sản phẩm, dịch vụ và hoạt động thương mại hướng tới người tiêu dùng EU.

Theo bà Phạm Thị Xuân, Viện trưởng Viện Phát triển Bền vững và Kinh tế số, điều này cũng có nghĩa doanh nghiệp không nên đồng nhất yêu cầu về tuyên bố xanh với các tiêu chuẩn kỹ thuật nhập khẩu khác. “Xét về năng lực cạnh tranh, đây vẫn là thay đổi đáng lưu ý bởi thông tin về sản phẩm ngày càng trở thành một phần của giá trị hàng hóa”, bà Xuân nhấn mạnh.

Theo phân tích của Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, tại EU, các yếu tố như: nguồn gốc nguyên liệu, phương thức sản xuất, mức tiêu hao năng lượng, khả năng sửa chữa, tái sử dụng, tái chế, bao bì và tác động môi trường ngày càng được thể chế hóa.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Vụ trưởng, Trưởng cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm Bắc Âu nhận định, lợi thế cạnh tranh đang dịch chuyển từ giá thành và thuế suất sang khả năng quản trị dữ liệu, kiểm soát chuỗi cung ứng và chứng minh tính bền vững.

Đây chính là điểm doanh nghiệp Việt Nam cần lưu ý. Một sản phẩm có thể đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, nhưng nếu thiếu dữ liệu để chứng minh nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất, độ bền hay tác động môi trường, doanh nghiệp sẽ khó truyền tải đầy đủ giá trị sản phẩm tới người tiêu dùng.

Doanh nghiệp cần chuẩn hóa dữ liệu

Yêu cầu về minh bạch thông tin và tiêu dùng bền vững cũng đang được Việt Nam từng bước đưa vào chính sách trong nước.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã bổ sung các nội dung về tiêu dùng bền vững, sản phẩm thân thiện với môi trường, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và truy xuất nguồn gốc.

Ngày 3/2/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 239/QĐ-BCT phê duyệt Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026-2030. Tiếp đó, Quyết định số 1769/QĐ-BCT ngày 15/7/2026 xác định chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và xây dựng môi trường tiêu dùng, kinh doanh an toàn, bền vững là những nội dung trọng tâm.

Ở góc độ hỗ trợ doanh nghiệp, Quyết định số 926/QĐ-TTg ngày 25/5/2026 phê duyệt Chương trình hỗ trợ kinh doanh bền vững giai đoạn 2026-2030, đặt mục tiêu hỗ trợ khoảng 25.000 doanh nghiệp, hộ kinh doanh, hợp tác xã và xây dựng ít nhất 20 mô hình kinh doanh bền vững điển hình.

Từ những thay đổi này, các chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp xuất khẩu cần chuyển từ tư duy đáp ứng khi thị trường yêu cầu sang chuẩn bị ngay từ đầu. Trọng tâm là kiểm soát nguồn nguyên liệu, xây dựng dữ liệu truy xuất, tiết kiệm năng lượng, giảm chất thải, cải tiến bao bì và theo dõi thường xuyên các quy định mới của thị trường EU.

Thực chất, bài toán không chỉ là làm ra một sản phẩm xanh, mà phải trả lời được xanh ở đâu, xanh đến mức nào và chứng minh bằng dữ liệu nào.

Khi EU ngày càng coi trọng tính xác thực của thông tin, dữ liệu về môi trường, nguồn gốc và vòng đời sản phẩm sẽ trở thành một phần của năng lực cạnh tranh. Với hàng Việt, chuẩn bị tốt từ khâu sản xuất đến công bố thông tin không chỉ giúp đáp ứng quy định mới, mà còn tạo nền tảng để xây dựng niềm tin lâu dài tại một trong những thị trường có yêu cầu cao nhất thế giới.