Thương mại thực hành bền vững: Chìa khóa mở rộng cửa thị trường xuất khẩu

Thị trường quốc tế đặt ra yêu cầu ngày càng cao về môi trường, xã hội, quản trị và bình đẳng giới. Ảnh: Minh họa, có sự hỗ trợ từ AI.

Bền vững trở thành điều kiện để mở rộng thị trường

Thương mại quốc tế đang bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn, khi giá cả và chất lượng sản phẩm không còn là những yếu tố duy nhất quyết định khả năng tiếp cận thị trường. Các yêu cầu về môi trường, trách nhiệm xã hội, quản trị và bình đẳng giới ngày càng hiện diện rõ trong tiêu chuẩn của người mua, đối tác và chuỗi cung ứng quốc tế.

Theo bà Nguyễn Kim Lan, Quản lý Chương trình Tăng cường quyền năng kinh tế cho phụ nữ (UN Women Việt Nam), các thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu doanh nghiệp chứng minh cam kết đối với phát triển bền vững, bao gồm: tiêu chuẩn về môi trường, quản trị, trách nhiệm xã hội và bình đẳng giới. Doanh nghiệp chủ động thích ứng sẽ có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận thị trường và tham gia chuỗi cung ứng khu vực, quốc tế.

Đây là thay đổi có tính căn bản đối với doanh nghiệp Việt Nam. Nếu trước đây lợi thế về chi phí, năng lực sản xuất hay tốc độ giao hàng có thể quyết định một đơn hàng, thì nay doanh nghiệp phải chứng minh cả cách mình sản xuất, quản trị và tạo ra giá trị. Đặc biệt, với doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, yêu cầu này vừa tạo áp lực nâng cấp năng lực, vừa mở ra cơ hội khẳng định vai trò trong chuỗi cung ứng.

Từ góc nhìn thị trường châu Âu, ông Nguyễn Hải Minh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), Phó Tổng giám đốc Phụ trách Dịch vụ tư vấn tại Forvis Mazars Việt Nam nhấn mạnh, điểm mấu chốt nằm ở các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới, trong đó phát triển bền vững được đặt lên hàng đầu. Theo ông Minh, nếu Việt Nam muốn hưởng ưu đãi về thuế quan khi xuất khẩu sang châu Âu (EU), doanh nghiệp phải đạt các cam kết tối thiểu về phát triển bền vững.

Đáng chú ý, tiêu chí lựa chọn đối tác tại thị trường này cũng không còn chỉ xoay quanh giá cả và chất lượng. Do vậy, tiêu chuẩn về Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) đang trở thành một phần quan trọng trong đánh giá doanh nghiệp. Các yêu cầu về cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), thẩm định chuỗi cung ứng, điều kiện sản xuất và quyền lợi người lao động cho thấy, tiêu chuẩn bền vững đang được quan tâm nhiều hơn trong hoạt động thương mại của EU.

Trách nhiệm giới cũng nằm trong quá trình đó. Ông Nguyễn Hải Minh cho biết, doanh nghiệp châu Âu quan tâm đến cơ cấu giới trong quản trị, trách nhiệm giải trình và yêu cầu không phân biệt đối xử trong chuỗi cung ứng. Khi các tiêu chuẩn này trở thành một phần của quá trình lựa chọn đối tác, thực hành trách nhiệm giới không còn là câu chuyện riêng của hoạt động xã hội, mà gắn trực tiếp với khả năng duy trì quan hệ kinh doanh.

Bà Nguyễn Kim Lan, Quản lý Chương trình Tăng cường quyền năng kinh tế cho phụ nữ (UN Women Việt Nam). Ảnh: Trọng Nghĩa

Vì vậy, tận dụng FTA không nên chỉ được hiểu là khai thác ưu đãi về thuế quan. Đó còn là quá trình doanh nghiệp nâng cấp toàn diện để đáp ứng những điều kiện ngày càng cao của thị trường. Bà Nguyễn Kim Lan cho rằng, nhiều doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ hiện vẫn gặp rào cản về thông tin tiêu chuẩn xuất khẩu, mạng lưới kinh doanh và cơ hội kết nối thương mại. Đây là những khoảng trống cần được giải quyết để biến cam kết hội nhập thành năng lực xuất khẩu thực tế.

Trách nhiệm giới tạo lợi thế cho hàng Việt

Nếu tiêu chuẩn bền vững là điều kiện để bước vào thị trường, thì cách doanh nghiệp biến những yêu cầu đó thành năng lực vận hành mới quyết định khả năng đi xa. Câu chuyện của Công ty cổ phần Sản xuất và Xuất khẩu quế, hồi Việt Nam (Vinasamex) cho thấy, quá trình này đòi hỏi một sự thay đổi từ gốc, từ cách xây dựng vùng nguyên liệu đến quan hệ với người sản xuất và thị trường đầu ra.

Bà Nguyễn Thị Huyền, Tổng Giám đốc Vinasamex cho biết, Công ty được thành lập từ năm 2006, nhưng đến khoảng năm 2012 mới bắt đầu thay đổi chiến lược kinh doanh bằng cách xây dựng chuỗi giá trị khép kín, kiện toàn vùng nguyên liệu và quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế. Qua đó, doanh nghiệp hướng tới các thị trường lớn như: EU, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc. Trước đó, Vinasamex xuất khẩu chủ yếu sang Ấn Độ, Bangladesh và Singapore, song lợi nhuận không cao vì chủ yếu cạnh tranh bằng giá.

Bà Nguyễn Thị Huyền cho biết, doanh nghiệp đã thay đổi chiến lược kinh doanh bằng cách xây dựng chuỗi giá trị khép kín, kiện toàn vùng nguyên liệu và quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế. Ảnh: Trọng Nghĩa.

Điểm đáng chú ý trong mô hình này là yếu tố giới được đặt ngay trong chuỗi giá trị. Khoảng 90% người dân tham gia chuỗi giá trị của Vinasamex là người dân tộc thiểu số tại các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó 80% là phụ nữ. Thay vì để người dân phụ thuộc thương lái, doanh nghiệp xây dựng quan hệ bao tiêu trực tiếp, đồng hành nâng cao tiêu chuẩn sản xuất và mở rộng đầu ra.

Đến nay, Vinasamex đồng hành với khoảng 4.000 hộ nông dân, giúp họ đạt 17 chứng nhận quốc tế trên tổng diện tích 7.700 ha. Sau hơn chục năm tham gia chuỗi giá trị, thu nhập của người dân tăng từ 10 triệu đồng/ha/năm lên 120-150 triệu đồng/ha/năm, tương đương tăng khoảng 12-15 lần.

Nhưng con đường này không hề dễ dàng. Vinasamex phải dành khoảng 3-4 tỷ đồng mỗi năm cho phí đánh giá duy trì 17 chứng nhận quốc tế, chưa kể chi phí xây dựng hệ thống quản lý nội bộ và đào tạo hơn 4.000 hộ nông dân 2-3 lần/năm. Doanh nghiệp còn phải lập bản đồ Hệ thống định vị toàn cầu (GPS) cho từng hộ, thu thập dữ liệu về vùng trồng, số lượng cây, độ tuổi cây và sản lượng từng vụ.

Ngay cả khi đã đáp ứng tiêu chuẩn, chinh phục thị trường vẫn cần thời gian. Bà Huyền cho biết, doanh nghiệp phải mất 2 năm để có hợp đồng đầu tiên với một khách hàng khó tính; giá sản phẩm có thể cao hơn 30%-50%, thậm chí tinh dầu cao hơn 100%, nhưng sản lượng ban đầu chỉ khoảng 500 kg đến 1 tấn. Điều đó cho thấy, chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng giá trị đòi hỏi doanh nghiệp phải đủ kiên trì và sẵn sàng đầu tư.

Ở phía người mua, Tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPPG) đang cho thấy một chuyển động tương tự. Bà Nguyễn Thị Thanh Tuyền, Giám đốc điều hành Công ty cổ phần Thương mại Duy Anh (IPP Travel Retail) thuộc IPPG cho biết, tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp của Tập đoàn đã chuyển từ “Tam giác vàng”, bao gồm: chất lượng, giá cả, tiến độ giao hàng sang “Tứ giác giá trị”, bổ sung trách nhiệm ESG và trách nhiệm giới. IPPG hiện làm việc với hơn 1.000 nhà cung cấp.

Với hơn 62% lao động nữ và hơn 50% lãnh đạo cấp cao là nữ, IPPG không chỉ đặt trách nhiệm giới trong nội bộ mà hướng tới việc các nhà cung cấp cùng tham gia cam kết. Bà Tuyền cho rằng, doanh nghiệp siêu nhỏ, đặc biệt doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, còn hạn chế về tài chính và nguồn lực.

Vì vậy, thay vì chỉ đặt yêu cầu, doanh nghiệp lớn cần đồng hành, kết nối và hỗ trợ kỹ thuật để nhà cung cấp từng bước đáp ứng ESG.