Gỡ khó xuất khẩu gạo sang Philippines

Đoàn công tác liên ngành Việt Nam làm việc tại Philippines về thương mại gạo. Nguồn: Cục Xuất nhập khẩu.

Điều tra tự vệ đặt ra yêu cầu bảo vệ lợi ích xuất khẩu

Philippines là thị trường có ý nghĩa đặc biệt đối với xuất khẩu gạo Việt Nam, với lượng gạo xuất khẩu hàng năm đều vượt 3 triệu tấn. Giai đoạn 2021-2023, thị trường này chiếm trên 40% đến gần 45% cả về lượng và kim ngạch trong tổng xuất khẩu gạo của Việt Nam.

Trong 5 tháng đầu năm, Philippines tiếp tục giữ vị trí là khách hàng lớn nhất của gạo Việt Nam với lượng nhập khẩu khoảng 2,2 triệu tấn, tăng khoảng 15% so với cùng kỳ năm trước, chiếm gần 47% tổng lượng xuất khẩu.

Tại thị trường truyền thống quan trọng này, gạo Việt Nam vẫn duy trì được lợi thế cạnh tranh đáng kể nhờ vị trí địa lý thuận lợi, chi phí vận chuyển thấp và khả năng đáp ứng nhanh các đơn hàng lớn.

Tuy nhiên, quy mô giao dịch lớn cũng đồng nghĩa với việc mỗi thay đổi trong chính sách nhập khẩu của Philippines đều có thể tác động đáng kể tới doanh nghiệp và đầu ra của chuỗi lúa gạo của Việt Nam.

Năm 2025, Philippines từng áp dụng biện pháp tạm dừng nhập khẩu gạo trong thời gian thu hoạch nhằm hỗ trợ nông dân trong nước.

Đáng chú ý, trong năm 2026, Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) khởi xướng điều tra sơ bộ tự vệ với sản phẩm gạo nhập khẩu vào nước này, thời kỳ điều tra từ năm 2020 đến tháng 8/2025, trước giai đoạn tạm ngưng nhập khẩu.

Trong bối cảnh đó, đoàn công tác liên ngành do Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân làm Trưởng đoàn đã làm việc với Bộ Công Thương Philippines (DTI), Ủy ban Thuế quan Philippines (TC) và Bộ Nông nghiệp Philippines (DA) nhằm tháo gỡ các vấn đề pháp lý, thị trường và thủ tục nhập khẩu được trao đổi đồng bộ.

Theo đó, việc Philippines khởi xướng điều tra tự vệ đối với một số loại gạo nhập khẩu cần được nhìn nhận đúng bản chất pháp lý. Theo WTO, cuộc điều tra được khởi xướng ngày 26/3/2026 và thông báo tới Ủy ban Tự vệ của WTO ngày 15/4/2026, nhằm xác định nhập khẩu gia tăng có gây ra hoặc đe dọa gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất trong nước hay không. Do đó, việc khởi xướng điều tra không có nghĩa biện là pháp tự vệ cuối cùng đã được áp dụng.

Bộ Công Thương Philippines cho biết, Ủy ban Thuế quan Philippines là cơ quan điều tra theo cơ chế bán tư pháp độc lập; đồng thời cam kết quá trình xem xét sẽ khách quan, minh bạch, phù hợp với WTO và Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA).

Các quan điểm, thông tin và lập luận trong bản bình luận của Việt Nam gửi cơ quan điều tra Philippines đã chỉ ra chỉ ra những nội dung được cho là chưa phù hợp trong bản điều tra sơ bộ của nước này.

Trên cơ sở đó, Bộ Công Thương đề nghị, vụ việc điều tra cần được đánh giá trong tổng thể bối cảnh thị trường, bao gồm việc Philippines hạ thuế nhập khẩu, cách điều hành SPS-IC và vai trò của gạo nhập khẩu đối với nguồn cung, giá cả, an ninh lương thực nhằm mở rộng trọng tâm xem xét ra ngoài biến động lượng nhập khẩu.

Sự tham gia phối hợp chặt chẽ của Chính phủ Việt Nam, VFA và doanh nghiệp là cơ sở quan trọng để Ủy ban Thuế quan Philippines cam kết xem xét đầy đủ bằng chứng trước khi đưa ra khuyến nghị cuối cùng.

Hồ sơ vụ việc đã được cơ quan này đưa vào chuyên mục điều trần của năm, dự kiến sẽ diễn ra phiên điều trần công khai trong tháng 9/2026. Đây là dịp quan trọng để bảo vệ quan điểm của nhà cung cấp, đặc biệt trong bối cảnh Philippines thừa nhận Việt Nam là nguồn cung ổn định, tin cậy, góp phần bảo đảm an ninh lương thực và bình ổn thị trường.

Thủ tục cấp SPS-IC hiện đang là nút thắt trực tiếp với gạo xuất khẩu của Việt Nam sang Philippines. Ảnh minh họa hỗ trợ bởi AI.

Tháo nút thắt SPS-IC để chuỗi cung ứng không gián đoạn

Song song với rủi ro từ điều tra tự vệ, thủ tục cấp SPS-IC hiện đang là nút thắt trực tiếp hơn đối với dòng chảy của “hạt ngọc trời” từ Việt Nam sang Philippines. Điển hình là tình trạng một số hợp đồng đã ký nhưng gặp khó khăn khi thực hiện do thời gian cấp giấy phép kéo dài.

Gạo là mặt hàng phải trải qua nhiều khâu theo lịch trình, từ thu mua, xay xát, kiểm định đến vận chuyển và giao nhận. Vì vậy, việc chậm cấp phép có thể gây áp lực lên tiến độ hợp đồng, đồng thời làm giảm khả năng dự báo của chuỗi cung ứng. Đây là vấn đề hành chính - kỹ thuật nhưng hệ quả lại tác động trực tiếp đến hiệu quả xuất nhập khẩu.

Để tháo gỡ khó khăn trước mắt, Việt Nam và Philippines thống nhất giải pháp phối hợp ở cấp kỹ thuật, giao VFA và Hiệp hội các nhà kinh doanh gạo Philippines (PRIA) làm đầu mối trao đổi danh sách, rà soát từng trường hợp.

Sự hợp tác này được kỳ vọng sẽ chuyển việc tháo gỡ từ trao đổi chung sang xử lý theo hồ sơ và hợp đồng. Qua đó, hai bên có thể xác định các trường hợp cụ thể đang chờ SPS-IC, các công đoạn vướng mắc và cần cơ quan nào phối hợp, mục tiêu là tạo thuận lợi cho thương mại và tránh gián đoạn chuỗi cung ứng.

VFA và PRIA cũng thống nhất tăng cường trao đổi thông tin, kết nối giao thương và phối hợp xử lý vướng mắc, giúp tạo thêm một kênh phối hợp trực tiếp giữa cộng đồng doanh nghiệp, hỗ trợ phản ánh nhu cầu nhập khẩu và tình trạng thực hiện của từng hợp đồng.

Hai nước đồng thời nhất trí thực hiện hiệu quả Điều 2 của Bản ghi nhớ giữa Bộ Công Thương Việt Nam và Bộ Nông nghiệp Philippines về hợp tác thương mại gạo, sử dụng cơ chế này để giám sát, xử lý khó khăn phát sinh trong xuất nhập khẩu.

Bản ghi nhớ được ký đầu năm 2024 với mục tiêu xây dựng hợp tác lâu dài, bền vững và bảo đảm lợi ích chung. Khi thị trường năm 2026 cùng lúc xuất hiện vướng mắc cấp phép và điều tra tự vệ, cơ chế giám sát này càng cần được vận hành thường xuyên, thực chất.

Về dài hạn, Việt Nam và Philippines cùng đồng tình nâng cấp Bản ghi nhớ hoặc xây dựng khuôn khổ hợp tác có tính pháp lý và ổn định cao hơn. Bên cạnh đó, khuôn khổ mới nếu được hình thành, cần tăng khả năng dự báo chính sách, xác lập đầu mối xử lý vướng mắc và cơ chế trao đổi thông tin kịp thời, qua đó hài hòa lợi ích của người trồng lúa, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Đề xuất này phù hợp với thực tế Philippines đang đa dạng hóa nguồn cung nhưng vẫn đánh giá gạo Việt Nam là nguồn cung chủ yếu, ổn định, có chất lượng phù hợp với thị hiếu. Quan hệ thương mại gạo giữa hai nước vì thế không chỉ được đo bằng khối lượng giao dịch mà còn gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh lương thực, bình ổn thị trường và duy trì sinh kế cho người sản xuất.

Nhìn từ vấn đề hiện nay, việc giữ nhịp xuất khẩu gạo sang Philippines đòi hỏi cách tiếp cận đa tầng, vừa cần tham gia đầy đủ, có bằng chứng trong tiến trình điều tra tự vệ, vừa phải xử lý nhanh các điểm nghẽn SPS-IC ở cấp kỹ thuật nhằm bảo vệ điều kiện tiếp cận thị trường. Qua đó, hệ thương mại hàng hóa nói chung và xuất nhập khẩu gạo nói riêng giữa Việt Nam và Philippines được nâng tầm theo hướng ổn định nguồn cung, tăng trưởng bền vững, cùng có lợi.