Xuất khẩu sang thị trường RCEP phải đi cùng năng lực phòng vệ thương mại

Doanh nghiệp muốn tận dụng Hiệp định RCEP cần nâng cao năng lực phòng vệ thương mại. Ảnh: Minh Hà.

Phòng vệ thương mại là bài toán của cả ngành hàng

Theo số liệu từ Cục Phòng vệ thương mại, tính đến hết tháng 5/2026, đã có 87 vụ điều tra phòng vệ thương mại từ các nước RCEP. ASEAN là thị trường điều tra phòng vệ thương mại lớn đối với hàng xuất khẩu Việt Nam (59 vụ việc, chiếm 68% tổng số vụ việc trong khối RCEP), trong đó, Indonesia 19 vụ; Philippines 18 vụ; Malaysia 12 vụ, Thái Lan 10 vụ.

Từ những vụ việc trên, giới chuyên gia cho rằng, việc mở rộng xuất khẩu sang các thị trường RCEP phải đi cùng năng lực phòng vệ thương mại. Bởi, một vụ việc phòng vệ thương mại của nước nhập khẩu có thể bắt đầu từ doanh nghiệp được lựa chọn điều tra, nhưng tác động của vụ việc đó có khả năng lan tới các doanh nghiệp cùng xuất khẩu mặt hàng đó tại nước xuất khẩu.

Bàn luận về vấn đề này, tại hội thảo “Phòng vệ thương mại trong bối cảnh thực thi Hiệp định RCEP - Công cụ bảo vệ doanh nghiệp trong hội nhập” được tổ chức mới đây, ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) cho hay, phòng vệ thương mại là hình thức tuyển chọn doanh nghiệp để điều tra các gian lận thương mại trong một mặt hàng nhập khẩu, sau đó thị trường nhập khẩu sẽ đưa ra các chính sách ứng phó với toàn bộ doanh nghiệp xuất khẩu ngành hàng. Sau khi có kết quả điều tra, thị trường nhập khẩu sẽ áp phí gian lận thương mại lên tất cả các doanh nghiệp còn lại, nếu doanh nghiệp vi phạm các quy định của thị trường nhập khẩu.

Ông Trương Đình Hồng, đại diện Công ty CP Thương mại Thuỷ sản Á Châu (Đồng Tháp) thì chia sẻ, hiện đơn vị đang nằm trong các doanh nghiệp chịu tác động của biện pháp phòng vệ thương mại về xuất khẩu cá tra và mong muốn tìm được hướng đi để vượt qua vụ việc mà không ảnh hưởng hay tác động đến toàn ngành.

Thực tế trên cho thấy, ngay cả những sản phẩm đã tạo dựng được vị trí tại thị trường xuất khẩu vẫn có thể thường xuyên đối diện với các biện pháp phòng vệ thương mại, do đó khả năng đáp ứng yêu cầu điều tra, chứng minh tính tuân thủ và cung cấp đầy đủ hồ sơ cần được chuẩn bị trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh, thay vì chỉ thực hiện khi vụ việc đã phát sinh.

Doanh nghiệp được lựa chọn điều tra là đơn vị trực tiếp cung cấp thông tin, nhưng hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện lao động, chính sách trợ giá và quá trình sản xuất có thể liên quan đến nhiều chủ thể trong chuỗi cung ứng, cần có sự hỗ trợ từ cộng đồng ngành hàng để tập hợp đầy đủ chứng từ, bảo vệ lợi ích của chính mình và hạn chế ảnh hưởng tới các đơn vị khác.

Chính vì vậy, khi có doanh nghiệp được lựa chọn điều tra gian lận thương mại, cộng đồng doanh nghiệp trong ngành hàng cần chung tay hỗ trợ doanh nghiệp bị điều tra bổ sung các chứng từ chứng minh như: sản phẩm được sản xuất đúng với quy định về sử dụng lao động, không có trợ giá từ chính phủ, đảm bảo đời sống của người lao động và chứng từ truy xuất nguồn gốc nguyên liệu phục vụ cho ngành hàng đó. Sự phối hợp giữa các doanh nghiệp cùng ngành vì thế có ý nghĩa trực tiếp đối với kết quả ứng phó.

Để hoạt động sản xuất và xuất khẩu thuận lợi, doanh nghiệp cần trang bị tốt các biện pháp ứng phó và xử lý tốt các cuộc điều tra phòng vệ thương mại của nước ngoài áp dụng lên hàng hoá của Việt Nam.

Hiệp định RCEP đem lại cơ hội cho các doanh nghiệp mở rộng thị phần và tham gia sâu vào chuỗi xuất khẩu nông sản. Ảnh: Minh Hà.

Đa dạng hóa thị trường để giảm sức ép

Bên cạnh nâng cao năng lực phòng vệ thương mại ở việc cung cấp chứng từ, doanh nghiệp còn còn cần hạn chế phụ thuộc vào một thị trường, bình tĩnh trước biến động và giữ lập trường phù hợp về giá.

Theo ông Chu Thắng Trung, Hiệp định RCEP mở ra cơ hội rất lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam thúc đẩy xuất khẩu các sản phẩm thế mạnh như sản phẩm nông nghiệp, thủy sản, trái cây. Đồng thời là cơ hội quan trọng cho các doanh nghiệp muốn mở rộng thị phần và tham gia sâu vào chuỗi xuất khẩu nông sản.

Thực tế sau hơn 4 năm thực thi, thương mại giữa Việt Nam với các nước trong khu vực RCEP liên tục tăng trưởng. Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam với các nước thành viên RCEP đạt gần 503 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu chạm mốc khoảng 171 tỷ USD, tăng hơn 30% so với thời điểm Hiệp định bắt đầu có hiệu lực vào năm 2022.

Tuy nhiên, vụ việc áp dụng tự vệ đối với gạo nhập khẩu của Philippines cho thấy, quy mô xuất khẩu lớn cũng có thể tạo ra sức ép tâm lý nếu doanh nghiệp phụ thuộc nhiều vào một thị trường trọng điểm.

Theo ông Lê Phú Cường, Đại diện Thương vụ Việt Nam tại Philippines, từ cuối năm 2025, lệnh tạm ngừng nhập khẩu gạo khiến thị trường gạo của Philippines luôn biến động. Nhiều ý kiến cho rằng đây là cách Chính phủ Philippines bảo vệ nông dân trong nước, nhưng thực chất là để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nước này bán gạo ra với giá cao vì thời điểm này giá gạo thế giới đang ở mức rất cao. Trước tình hình giá gạo không giảm, Philippines đã đưa nhiều chính sách để tạo ra cơ chế phòng vệ, điển hình là biện pháp tự vệ đối với gạo Việt Nam.

Từ vụ việc vừa nêu cho thấy, doanh nghiệp cần ứng xử bình tĩnh, giữ vững lập trường về giá trước động thái phòng vệ thương mại, đồng thời đa dạng hoá và linh hoạt thị trường nhằm giảm sức ép khi đối tác lớn thay đổi chính sách.

Khi có nhiều lựa chọn về thị trường, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong điều tiết hoạt động xuất khẩu, hạn chế phản ứng vội vàng trước biến động và có thêm điều kiện duy trì lập trường phù hợp về giá.

Như vậy, khả năng tận dụng các hiệp định thương mại nói chung và Hiệp định RCEP nói riêng, không chỉ được quyết định bởi việc tiếp cận thị trường, mà còn phụ thuộc vào mức độ chủ động bảo vệ thị phần. Trong đó, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp trong ngành, chuẩn bị tốt hồ sơ tuân thủ và đa dạng hóa thị trường là những điều kiện quan trọng giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động xuất khẩu trước các biến động thương mại.