Thể chế trong lĩnh vực hải quan: Trụ cột chiến lược và xung lực tăng trưởng kinh tế 2026

Hoàn thiện hành lang pháp lý và nền tảng quản trị số

Theo Cục Hải quan, nền tảng của sự bứt phá thương mại quốc tế thời gian qua bắt nguồn từ việc xác định rõ hoàn thiện thể chế là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu.

Ngành Hải quan đã hiện thực hóa đầy đủ các chủ trương, nghị quyết của Bộ Chính trị và Chính phủ về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Theo đó, năm 2025, hệ thống văn bản pháp lý đã tạo ra một “cuộc cách mạng” về quy trình nghiệp vụ.

Đáng chú ý là Luật số 90/2025/QH15 sửa đổi một số luật (trong đó có Luật Hải quan), Nghị định số 167/2025/NĐ-CP, cùng các văn bản hướng dẫn bản lề như Thông tư số 121/2025/TT-BTC, Thông tư số 51/2025/TT-BTC, Thông tư số 29/2025/TT-BTC, Thông tư số 47/2025/TT-BTC… Hệ thống này đã luật hóa việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh số hóa hồ sơ và trực tiếp cắt giảm chi phí tuân thủ cho cộng đồng kinh doanh.

Công chức Hải quan Ninh Bình (Chi cục Hải quan khu vực IV) hướng dẫn thủ tục cho doanh nghiệp. Ảnh: H.Nụ

Sự thay đổi này không chỉ dừng lại ở văn bản mà đã hiện hữu qua kết quả thực tế, 100% thủ tục hành chính cốt yếu hiện được tích hợp trên Cổng thông tin một cửa quốc gia và Cổng Dịch vụ công quốc gia. Hệ thống thông quan tự động giúp rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, giảm chi phí logistics và nâng cao tính dự báo trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan khẳng định, hoàn thiện thể chế là tiền đề để đổi mới toàn diện các khâu nghiệp vụ, từng bước xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh, phù hợp với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.

Dưới góc nhìn của cộng đồng doanh nghiệp, ông Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhấn mạnh, việc thực thi hiệu quả chính sách thuế và hải quan là yếu tố then chốt củng cố niềm tin đầu tư. Hiệu quả thực thi còn được định lượng qua 150 hội nghị đối thoại trong năm 2025, nơi các vướng mắc thực tiễn được tiếp nhận và chuyển hóa thành chất liệu để tinh chỉnh chính sách. Các giải pháp số hóa đã giúp doanh nghiệp không chỉ giảm bớt áp lực về hồ sơ giấy tờ mà còn tạo ra sự công bằng, minh bạch trong tiếp cận dịch vụ công, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng và đầy biến động.

Nâng tầm đối tác

Hoạt động thực tế được triển khai quyết liệt ngay từ những ngày đầu tháng 1/2026 thông qua các chiến dịch gặp gỡ trực tiếp tại các cửa khẩu trọng điểm.

Tại Chi cục Hải quan khu vực V, đoàn công tác đã trực tiếp làm việc với các doanh nghiệp tại Bắc Ninh và Thái Nguyên để nắm bắt sát tình hình sản xuất.

Việc lắng nghe kiến nghị về hoàn thuế và trị giá hải quan ngay tại hiện trường đã giúp tháo gỡ tức thì các nút thắt kỹ thuật. Hiệu quả từ những cuộc tiếp xúc này đã góp phần đưa kim ngạch đơn vị năm 2025 vượt mốc 200 tỷ USD và số thu ngân sách đạt tới 15.790 tỷ đồng (tương đương 115% dự toán), tạo đà tâm lý hứng khởi cho doanh nghiệp bứt tốc ngay từ đầu năm mới.

Đặc biệt, dấu ấn đậm nét nhất về quan hệ đối tác chính là Hội nghị đối thoại Hải quan - Doanh nghiệp năm 2026 của Chi cục Hải quan khu vực VI tổ chức ngày 15/1/2026 tại Lạng Sơn.

Với sự tham dự và chỉ đạo trực tiếp của Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn Đoàn Thanh Sơn, hội nghị đã trở thành diễn đàn thực chất để vinh danh và lắng nghe cộng đồng kinh doanh. Tại đây, lãnh đạo Hải quan khu vực VI đã trực tiếp trao đổi, tiếp thu hàng loạt kiến nghị về công tác quản lý cửa khẩu, phối hợp liên ngành và hạ tầng logistics.

Sự cầu thị của Hải quan khu vực VI đã mang lại những kết quả thực chứng đầy ấn tượng cho năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua địa bàn Lạng Sơn đạt trên 95 tỷ USD, tăng gấp 1,5 lần so với năm 2024. Số thu ngân sách đạt 13.952,7 tỷ đồng, bằng tổng thu của cả 3 năm trước cộng lại.

Sức hấp dẫn của môi trường thông quan tại Lạng Sơn đã thu hút tới 6.344 doanh nghiệp, trong đó có hơn 3.335 doanh nghiệp mới mở tờ khai lần đầu.

Đây là minh chứng rõ nhất cho việc khi Hải quan sát cánh cùng doanh nghiệp, niềm tin sẽ chuyển hóa thành nguồn lực tài chính mạnh mẽ.

Kỳ vọng lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp trong năm 2026 chính là sự bứt phá thực chất ở khâu kiểm tra chuyên ngành. Ảnh: H.Nụ

Tại phía Nam, Hải quan khu vực XX cũng đồng loạt tổ chức đối thoại tại Đồng Tháp và An Giang, trực tiếp giải đáp các vướng mắc về kiểm tra chuyên ngành và ứng dụng công nghệ thông tin ngay tại hội nghị, củng cố sự đồng thuận và kịp thời thông quan cho khối lượng hàng hóa lớn.

Ông Nguyễn Vũ Trụ, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Đầu tư phát triển máy Việt Nam nhấn mạnh, cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao việc cơ quan Hải quan chủ động xuống tận cơ sở ngay từ đầu năm. Việc thực thi hiệu quả chính sách là yếu tố then chốt củng cố niềm tin đầu tư. Doanh nghiệp kỳ vọng trong năm 2026, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ lan tỏa tinh thần cải cách từ Trung ương đến tận các đơn vị hải quan cửa khẩu, đảm bảo tính nhất quán và loại bỏ tối đa tính chủ quan của công chức thực thi.

Năm 2026, công tác hỗ trợ pháp lý được nâng lên tầm chiến lược thông qua Quyết định số 126/QĐ-CHQ (ban hành ngày 21/1/2026). Đây là kế hoạch chuyên biệt nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, tập trung nguồn lực tháo gỡ khó khăn cho nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

Trong bối cảnh các SME tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế nhưng thường thiếu hụt bộ phận pháp chế chuyên trách, kế hoạch đặt mục tiêu cung cấp đầy đủ, kịp thời thông tin pháp luật, gắn phổ biến giáo dục với việc hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật hải quan.

Nội dung trọng tâm năm 2026 tập trung tuyên truyền sâu rộng các đạo luật chiến lược được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 9 và 10 như: Luật Quản lý thuế (thay thế), Luật Đầu tư (thay thế) và Luật thuế Thu nhập cá nhân (thay thế).

Theo ông Kim Long Biên, Trưởng ban Pháp chế (Cục Hải quan), ngành Hải quan cam kết sử dụng các hình thức phổ biến đa dạng, phù hợp với nhu cầu và trình độ của đối tượng thi hành, từ việc tổ chức hội thảo đến in ấn các tài liệu, ấn phẩm, tờ rơi và đặc biệt là hệ thống hóa sách pháp điển quy phạm pháp luật hải quan.

Cơ quan Hải quan cam kết tính trách nhiệm cao nhất trong việc thực hiện các mục tiêu cải cách. Kỳ vọng lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp trong năm 2026 chính là sự bứt phá thực chất ở khâu kiểm tra chuyên ngành.