Logistics: “Điểm chạm” chiến lược của thương mại điện tử

Logistics không còn là chi phí phụ trợ, mà đã trở thành yếu tố cốt lõi chi phối hiệu quả tài chính của toàn bộ ngành TMĐT.

Áp lực chi phí ngày càng gia tăng

Theo số liệu từ Hiệp hội TMĐT Việt Nam, năm 2025 ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng khi doanh thu các sàn lớn đạt khoảng 387,5 nghìn tỷ đồng, tăng hơn 21% so với năm trước. Song song với đó, thị trường giao hàng chặng cuối cũng tăng trưởng mạnh, đạt quy mô 75.000-80.000 tỷ đồng, với tốc độ tăng từ 18-20%.

Tuy nhiên, đằng sau những con số tích cực là áp lực chi phí ngày càng gia tăng. Với một nền tảng có quy mô lớn như TikTok Shop, chiếm khoảng 42% thị phần tương đương gần 840 triệu đơn hàng mỗi năm, chi phí vận chuyển có thể lên tới 12.600-16.800 tỷ đồng. Nếu phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác bên ngoài, khoản tiền khổng lồ này sẽ “chảy” ra khỏi hệ sinh thái, làm giảm đáng kể biên lợi nhuận.

Ở tầm vĩ mô, Báo cáo Logistics Việt Nam 2025 ghi nhận, chi phí logistics của Việt Nam hiện ở mức cao so với thế giới, chiếm khoảng 16-17% GDP, gần gấp đôi mức trung bình toàn cầu (8-10%). Trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam nằm trong nhóm có chi phí logistics cao nhất, cùng với Indonesia, tiệm cận ngưỡng 20% GDP.

Báo cáo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cũng cho thấy, trong quý I/2026, chỉ số giá sản xuất trong lĩnh vực dịch vụ tăng 2,08% so với quý trước và tăng 4,07% so với cùng kỳ năm 2024. Trong đó, nhóm dịch vụ vận tải và kho bãi ghi nhận mức tăng mạnh 8,77% so với cùng kỳ, trong đó giá dịch vụ vận tải hàng không tăng đột biến tới 69,85%. Diễn biến này được xem là một trong những nguyên nhân chính làm chi phí logistics tăng cao, từ đó tác động lan rộng đến nhiều ngành sản xuất khác.

Trong nước, vận tải đường bộ vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhưng chi phí cao, trong khi các phương thức tiết kiệm hơn như đường thủy lại chưa được khai thác hiệu quả do hạn chế về hạ tầng và kết nối. Điều này khiến chi phí logistics khó có thể giảm nhanh trong ngắn hạn.

Đối với TMĐT, TS Nguyễn Thị Hà cho rằng, áp lực còn lớn hơn khi số lượng đơn hàng tăng trưởng theo cấp số nhân. “Hiện nay, thị trường ghi nhận khoảng 8-9 triệu đơn hàng mỗi ngày, tập trung chủ yếu tại các đô thị lớn. Tần suất giao dịch cao, yêu cầu xử lý nhanh và chính xác khiến logistics trở thành yếu tố quyết định trong cuộc đua cạnh tranh giữa các sàn”, bà Hà phân tích.

Thực tế vận hành đã cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các nền tảng. Những sàn có hệ thống logistics nội bộ thường xử lý đơn hàng và đổi trả nhanh hơn đáng kể so với các đơn vị phụ thuộc vào bên thứ ba. Ví dụ, thời gian xử lý đổi trả có thể chỉ mất 1-2 ngày ở hệ thống nội bộ, trong khi có thể kéo dài 4-5 ngày nếu thông qua đối tác. Khoảng cách này không chỉ ảnh hưởng đến chi phí, mà còn tác động trực tiếp đến trải nghiệm người dùng.

Khi thị trường tiếp tục mở rộng, khả năng tự chủ logistics sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh của các sàn TMĐT.

Doanh nghiệp tăng tốc “giữ tiền” qua bài toán logistics

Trong hệ sinh thái TMĐT, giao nhận là khâu duy nhất kết nối trực tiếp giữa nền tảng và người tiêu dùng. Điều đó đồng nghĩa với việc mọi trải nghiệm, từ tốc độ giao hàng, độ chính xác đến thái độ phục vụ đều được quyết định tại đây. Thực tế cho thấy, những năm gần đây, nhờ ứng dụng công nghệ và tự động hóa, thời gian giao hàng nội đô đã được rút ngắn đáng kể, từ 24-48 giờ xuống còn 12-24 giờ. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng dịch vụ, mà còn định hình lại kỳ vọng của người tiêu dùng.

Cùng với đó, các sàn TMĐT đang tăng tốc đầu tư vào logistics như một chiến lược dài hạn. Theo đó, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đối tác, nhiều nền tảng đã chủ động xây dựng hệ thống kho bãi, trung tâm phân loại và mạng lưới giao nhận riêng. Ở một số khu vực, hệ thống nội bộ có thể xử lý tới 50-80% tổng số đơn hàng. Xu hướng này cũng phù hợp với dự báo của Bộ Công Thương khi TMĐT được kỳ vọng đạt quy mô 50-70 tỷ USD vào năm 2030.

Theo Hiệp hội TMĐT Việt Nam, việc xây dựng hệ thống logistics riêng sẽ giúp các sàn đạt được hai lợi ích cốt lõi.

Thứ nhất, các sàn có thể giữ lại nguồn thu từ phí vận chuyển, là khoản doanh thu rất lớn của các sàn nếu xét trên quy mô hàng trăm triệu đơn hàng mỗi năm. Thay vì chia sẻ cho đối tác, khoản tiền này được tái đầu tư vào hệ sinh thái, giúp cải thiện biên lợi nhuận.

Thứ hai, tự chủ logistics cho phép các nền tảng linh hoạt hơn trong việc triển khai các chương trình miễn phí vận chuyển. Khi đó, “free ship” không còn đơn thuần là chi phí marketing, mà trở thành công cụ điều tiết lợi nhuận và kích thích tiêu dùng.

Tuy nhiên, mô hình này cũng tiềm ẩn rủi ro. Logistics là lĩnh vực có chi phí cố định cao, đòi hỏi đầu tư lớn vào hạ tầng và công nghệ. Nếu sản lượng đơn hàng không đủ lớn hoặc thị phần suy giảm, hệ thống có thể trở nên kém hiệu quả, thậm chí buộc phải thu hẹp hoạt động.

Thực tế, thị trường đã ghi nhận những trường hợp hệ thống giao nhận nội bộ từng chiếm tới 85% đơn hàng, nhưng sau đó phải dừng hoạt động chặng cuối khi quy mô không còn đủ để duy trì. Điều này cho thấy bài toán logistics không chỉ nằm ở đầu tư, mà còn phụ thuộc chặt chẽ vào khả năng duy trì tăng trưởng ổn định.

Điểm đáng chú ý nữa là cạnh tranh trong TMĐT đang dần chuyển từ giá sang chất lượng dịch vụ. Người tiêu dùng ngày càng ít bị thu hút bởi khuyến mãi đơn thuần, mà quan tâm nhiều hơn đến trải nghiệm thực tế: sản phẩm có đúng mô tả hay không, giao hàng có đúng hẹn hay không, và dịch vụ hỗ trợ có kịp thời hay không.

Trong bối cảnh đó, logistics trở thành yếu tố then chốt để xây dựng niềm tin. Hiện đã có khoảng 70% doanh nghiệp logistics tại Việt Nam triển khai ít nhất một giải pháp số, giúp giảm 20-25% chi phí quản lý. Các công nghệ như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa cũng đang dần trở thành tiêu chuẩn trong ngành.