Từ điểm dừng kiểm soát đến hành lang di động xuyên suốt
Trong tư duy quản trị truyền thống, cửa khẩu thường được coi là một điểm dừng vật lý để thực hiện các thủ tục kiểm soát cục bộ. Tuy nhiên, với mô hình Cửa khẩu thông minh, quan niệm này đang thay đổi căn bản từ gốc rễ.
Những quy định tại dự thảo Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc do Bộ Tài chính chủ trì soạn thảo đang hướng tới việc biến cửa khẩu từ một rào cản hành chính thành một hành lang di động đúng nghĩa. Ở đó, dòng chảy hàng hóa được quản trị theo thời gian thực thay vì quy trình tuần tự nối đuôi nhau như trước.
Mục tiêu cốt lõi là tối ưu hóa thời gian thông quan thông qua ứng dụng công nghệ tự động hóa 24/7. Thay vì phụ thuộc vào sự hiện diện của con người hay khung giờ làm việc hành chính, hệ thống cảm biến, xe tự hành (IGV) và công nghệ nhận diện thông minh cho phép hàng hóa lưu thông liên tục không ngừng nghỉ.
 |
| Xe AGV (xe vận hành tự động) thông quan ban đêm tại đường chuyên dụng vận chuyển hàng hóa khu vực mốc 1088/2 – 1089 Tân Thanh – Pò Chài (Lạng Sơn) vào ngày 10/11/2025. |
Việc thay thế các khâu kiểm tra thủ công bằng hệ thống thuật toán quản trị rủi ro không chỉ rút ngắn thời gian mà còn trực tiếp giảm thiểu chi phí tuân thủ cho cộng đồng doanh nghiệp.
Theo đại diện Cục Hải quan (đơn vị được giao chủ trì xây dựng nội dung dự thảo Thông tư), sâu xa hơn, khi mọi bước nghiệp vụ được thực hiện tự động dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp có thể tính toán chính xác lộ trình giao hàng đến từng phút. Điều này giúp xóa bỏ rào cản về chi phí ẩn và chi phí logistics – vốn là điểm yếu cố hữu khiến nông sản Việt Nam thường xuyên rơi vào cảnh “được mùa rớt giá” do ách tắc tại biên giới.
Việc cụ thể hóa các quy trình vận hành vào Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc chính là cam kết mạnh mẽ nhất về một nền hải quan không tiếp xúc, nơi tốc độ của dòng hàng chính là thước đo năng lực điều hành.
Cơ chế phối hợp quản lý song phương
Điểm đột phá nhất trong nội dung Dự thảo Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc nằm ở khả năng đối soát dữ liệu thực thời giữa Hải quan Việt Nam và phía đối tác Trung Quốc.
Đây là một bước chuyển mình lịch sử từ quản lý đơn phương sang phối hợp quản lý dựa trên nền tảng niềm tin số.
Dự thảo Thông tư xác lập quyền khai thác và chia sẻ thông tin hàng hóa ngay từ gốc, giúp cơ quan chức năng hai nước cùng nhìn về một hướng trong kiểm soát luồng hàng, thay vì kiểm soát chồng chéo.
Việc đồng bộ hóa thông tin về tờ khai, phương tiện và hành trình hàng hóa dưới dạng “vết dữ liệu” không thể can thiệp chính là vũ khí sắc bén nhất để ngăn chặn gian lận thương mại từ xa. Hệ thống cảnh báo sớm dựa trên Big Data sẽ tự động sàng lọc những lô hàng có dấu hiệu bất thường sẽ bị tách luồng kiểm tra trọng điểm, trong khi tuyệt đại đa số doanh nghiệp chấp hành tốt sẽ được hệ thống giải phóng tối đa.
Sự minh bạch này sẽ mang lại giá trị kép, một mặt bảo vệ lợi ích quốc gia và an ninh biên giới, mặt khác khẳng định uy tín cho hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
Việc thực hiện tốt các cam kết về tạo thuận lợi thương mại thông qua kết nối số chính là nền tảng để cơ quan chức năng hai nước tiến tới thừa nhận lẫn nhau về kết quả kiểm tra chuyên ngành.
Đây chính là chìa khóa để thiết lập một luồng ưu tiên đặc biệt dành riêng cho hàng hóa đi qua khu vực Cửa khẩu thông minh, biến biên giới thành cửa ngõ thực sự của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Định hình hệ sinh thái logistics
Theo đại diện Cục Hải quan, tác động của mô hình này mang tính lan tỏa sâu sắc, không chỉ dừng lại ở nghiệp vụ của ngành Hải quan mà còn trực tiếp tái cấu trúc diện mạo kinh tế các địa phương biên giới như Lạng Sơn, Quảng Ninh hay Lào Cai.
Quy trình mới biến các vùng biên viễn từ điểm trung chuyển thuần túy trở thành những trung tâm logistics năng động và hiện đại. Khi dòng chảy thương mại minh bạch, nó sẽ tạo sức hút mạnh mẽ cho các luồng đầu tư vào hạ tầng kho bãi, dịch vụ đóng gói và đặc biệt là công nghiệp chế biến sâu ngay tại cửa ngõ xuất khẩu.
Tuy nhiên, mô hình vận hành theo dữ liệu cũng đặt ra áp lực buộc doanh nghiệp phải tự nâng cấp năng lực quản trị. Để tham gia vào luồng Xanh thông minh, doanh nghiệp không thể giữ tư duy kinh doanh mùa vụ “tiện đâu làm đó” hay thiếu chuẩn mực về hồ sơ dữ liệu.
Hệ thống máy móc không chấp nhận sự cảm tính, do đó, sự chuyên nghiệp hóa trong khai báo và tuân thủ pháp luật trở thành điều kiện sống còn để doanh nghiệp hưởng lợi từ tốc độ của cửa khẩu thông minh.
Hành lang pháp lý mới từ dự thảo Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc chính là khung khổ để Chính phủ cụ thể hóa việc quản lý dựa trên kết quả thực hiện và tính công khai.
Đây không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật, mà là một bước chuyển dịch sang mô hình hành chính hiện đại, nơi niềm tin được bảo chứng bằng dữ liệu liêm chính. Sự đồng bộ giữa công nghệ tiên tiến và thể chế pháp lý chặt chẽ chính là động cơ quan trọng nhất để nâng tầm vị thế thương mại của Việt Nam, đưa hàng hóa Việt thâm nhập sâu và bền vững hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, đại diện Cục Hải quan nhấn mạnh.
