Hiện thực hóa mục tiêu “Biên giới không dừng”
Thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi số toàn diện và xây dựng Chính phủ số, lộ trình hiện đại hóa hải quan đã được cụ thể hóa bằng một loạt quyết định chiến lược của Chính phủ trong giai đoạn 2024-2026.
Căn cứ quan trọng nhất là Quyết định số 865/QĐ-TTg ngày 17/8/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng Cửa khẩu thông minh tại đường chuyên dụng vận chuyển hàng hóa khu vực mốc 1119 – 1120 và khu vực mốc 1088/2 – 1089 thuộc cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Việt Nam) – Hữu Nghị Quan (Trung Quốc).
Tiếp nối là Quyết định số 164/QĐ-TTg ngày 26/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ mở rộng mô hình này tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái (Việt Nam) – Đông Hưng (Trung Quốc).
Đồng thời, Chính phủ cũng đang giao UBND tỉnh Lào Cai hoàn thiện Đề án thí điểm tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và Bản Vược để trình phê duyệt ngay trong những tháng đầu năm 2026.
 |
| Thí điểm vận hành xe không người lái tại cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn). |
Các Đề án thí điểm nêu trên không chỉ là những dự án hạ tầng thuần túy mà còn xác định nhiều nội dung mang tính cách mạng trong tổ chức quản lý: ứng dụng công nghệ số, tự động hóa quy trình nghiệp vụ; kết nối, chia sẻ dữ liệu trực tuyến với phía Trung Quốc và đặc biệt là quản lý hàng hóa theo thời gian thực.
Tuy nhiên, một thách thức đã được ngành Hải quan chỉ ra là hệ thống pháp luật hiện hành mới chỉ quy định chung đối với hoạt động xuất nhập khẩu qua cửa khẩu truyền thống, vốn dựa trên sự hiện diện hữu hình của con người và các chứng từ giấy tờ. Sự xuất hiện của mô hình Cửa khẩu thông minh với phương thức giao nhận hàng hóa phi tiếp xúc đã tạo ra một khoảng trống pháp lý đáng kể.
Việc thiếu quy định cụ thể, thống nhất về quy trình thủ tục tại khu vực này đang gây khó khăn cho cơ quan Hải quan trong việc thực thi nhiệm vụ, tiềm ẩn rủi ro pháp lý và làm phát sinh sự không đồng bộ trong áp dụng nghiệp vụ, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản lý nhà nước và dòng chảy thương mại của doanh nghiệp.
Từ đột phá công nghệ đến định danh pháp lý
Với việc định danh pháp lý cho phương tiện tự hành IGV và chuẩn hóa quy trình dữ liệu số, một hành lang pháp lý chuyên biệt đang được Bộ Tài chính xây dựng.
Điểm nhấn mang tính bản lề trong hành lang pháp lý mới này là việc xác lập vị thế và quy chuẩn quản lý đối với phương tiện tự hành IGV.
Theo Cục Hải quan, đây không đơn thuần là những phương tiện vận tải tự động. IGV được định nghĩa là phương tiện vận tải thông minh không người lái, một loại xe cơ giới cho phép tự động hóa toàn bộ hoạt động điều khiển, xác định lộ trình và xử lý tình huống khi tham gia giao thông đường bộ để vận chuyển container trong khu vực cửa khẩu thông minh.
Trước đây, các văn bản quy phạm pháp luật chưa hề có định nghĩa hay quy trình kiểm soát đối với loại phương tiện đặc thù này, khiến việc vận hành thí điểm gặp nhiều lúng túng về mặt pháp điển hóa.
Trong dự thảo Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc, phương tiện tự hành IGV lần đầu tiên được định danh pháp lý rõ ràng, gắn chặt với mã số định danh điện tử riêng biệt, số container và số tờ khai hải quan.
Mọi lộ trình di chuyển của phương tiện tự hành IGV từ vạch biên giới đến bãi kiểm hóa được giám sát chặt chẽ thông qua hệ thống bản đồ số và hàng rào ảo. Hệ thống trung tâm sẽ theo dõi mọi biến động thời gian thực thông qua thiết bị nhận dạng phương tiện tự động và camera AI gắn tại các vị trí xung yếu.
Điều này cho phép cơ quan Hải quan kiểm soát tuyệt đối luồng hàng hóa mà không cần công chức hải quan phải áp tải trực tiếp hay can thiệp thủ công vào quy trình vận hành phương tiện. Việc chuẩn hóa quy chuẩn kỹ thuật đối với phương tiện tự hành IGV không chỉ đảm bảo an toàn giao thông biên giới mà còn là “chìa khóa” để thực hiện mô hình giao thông “không dừng, không đợi”, giúp tối ưu hóa hiệu suất thông quan lên mức cao nhất.
Kết nối dữ liệu xuyên biên giới
Hành lang pháp lý này còn hướng tới thiết lập cơ chế phối hợp song phương minh bạch giữa Hải quan Việt Nam và các cơ quan chức năng phía Trung Quốc (Hải quan Nam Ninh, Côn Minh). Đặc thù của Cửa khẩu thông minh đòi hỏi sự đồng bộ hóa dữ liệu xuyên biên giới.
Dự thảo Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc được ban hành sẽ xác lập cơ chế chia sẻ thông tin lô hàng trực tuyến qua Cổng thông tin một cửa quốc gia, cho phép đối soát dữ liệu ngay từ khi hàng chưa rời kho bãi nước xuất khẩu. Đây chính là tiền đề để ra quyết định thông quan tức thì ngay khi phương tiện vừa chạm vạch biên giới, đảm bảo tính liên tục của chuỗi cung ứng.
Theo Cục Hải quan, việc ban hành Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc là hết sức cần thiết nhằm đạt được các mục tiêu cốt lõi: Cụ thể hóa nhiệm vụ của Thủ tướng Chính phủ; tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc thực thi nhiệm vụ của công chức hải quan; bảo đảm áp dụng đồng bộ các công nghệ IoT, AI, Big Data; và quan trọng nhất là tạo thuận lợi thương mại, giảm thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.
Với lộ trình dự kiến có hiệu lực từ ngày 30/6/2026, khi Thông tư này được ban hành sẽ khớp nối hoàn hảo với tiến độ lắp đặt hạ tầng kỹ thuật tại hiện trường, khẳng định quyết tâm chuyển đổi số toàn diện của ngành Hải quan Việt Nam trước những vận hội mới của thương mại quốc tế.
