Cửa khẩu thông minh: Sẽ tạo động lực mới cho Lào Cai phát triển kinh tế cửa khẩu

Xe chở hàng hóa qua Cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành.

Tăng tốc hiện đại hóa cửa khẩu

Theo Quyết định số 453/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, việc triển khai mô hình Cửa khẩu thông minh được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời tạo nền tảng cho phát triển kinh tế cửa khẩu theo hướng bền vững.

Điểm cốt lõi của đề án là xây dựng mô hình Cửa khẩu thông minh dựa trên việc đồng bộ liên thông dữ liệu về phương tiện, hàng hóa giữa hai bên Việt Nam - Trung Quốc và vận chuyển hàng hóa qua cửa khẩu đường bộ bằng phương tiện không người lái theo thỏa thuận quốc tế giữa Việt Nam và Trung Quốc trong phạm vi, thời gian và không gian xác định, ứng dụng nền tảng công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, dữ liệu lớn, mạng 5G và hệ thống định vị vệ tinh. Các công nghệ này sẽ được tích hợp để nâng cao hiệu suất xử lý, giám sát và vận hành toàn bộ quy trình thông quan.

Một trong những nội dung đáng chú ý là định hướng sử dụng phương tiện vận chuyển tự động hóa hoàn toàn, không người lái, ứng dụng công nghệ dẫn đường thông minh. Giải pháp này hướng tới mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm thiểu thời gian chờ đợi, hạn chế ùn tắc - tình trạng từng xảy ra trong các giai đoạn cao điểm xuất khẩu nông sản tại khu vực biên giới phía Bắc.

Song song với đó, hệ thống kiểm tra, giám sát hàng hóa sẽ được tối ưu hóa theo hướng minh bạch, rút ngắn quy trình xử lý, qua đó góp phần giảm chi phí cho doanh nghiệp. Việc số hóa dữ liệu và kết nối liên thông giữa các khâu được kỳ vọng sẽ tạo ra chuỗi vận hành đồng bộ, hạn chế các điểm nghẽn truyền thống.

Không chỉ dừng ở công nghệ, đề án còn đặt trọng tâm vào phát triển hạ tầng logistics đa phương thức. Các tuyến kết nối đường bộ, đường sắt và cảng cạn nội địa sẽ được đầu tư đồng bộ, hình thành mạng lưới vận tải liên hoàn. Định hướng này không chỉ phục vụ hoạt động XNK mà còn hướng tới xây dựng trung tâm trung chuyển hàng hóa quy mô lớn trong khu vực.

Một điểm mới khác là việc gắn phát triển Cửa khẩu thông minh với thương mại điện tử xuyên biên giới. Đây được xem là bước đi nhằm thích ứng với xu thế kinh tế số, đồng thời mở rộng không gian giao thương trong bối cảnh phương thức mua bán trực tuyến ngày càng phổ biến.

Theo kế hoạch, việc triển khai Cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và lối thông quan Bản Vược thuộc cửa khẩu quốc tế Lào Cai được chia thành 2 giai đoạn.

Tại Kim Thành, giai đoạn 1 dự kiến từ quý II/2026 đến hết quý I/2027, tập trung vào hoàn thiện cơ sở pháp lý, lựa chọn nhà đầu tư, xây dựng hạ tầng và hệ thống công nghệ thông tin. Từ quý II/2027, giai đoạn 2 sẽ bắt đầu vận hành và tiếp tục mở rộng hạ tầng theo mô hình Cửa khẩu thông minh.

Trong khi đó, tại Bản Vược, giai đoạn 1 kéo dài đến hết năm 2028, bao gồm hoàn thiện thủ tục mở lối thông quan và đầu tư hạ tầng. Giai đoạn vận hành dự kiến bắt đầu từ quý I/2029.

Đáng chú ý, trong thời gian chuyển đổi, mô hình Cửa khẩu thông minh sẽ được triển khai song song với phương thức giao nhận truyền thống. Cách làm này nhằm bổ sung phương thức giao nhận hàng hóa, bảo đảm tính linh hoạt, tránh gián đoạn hoạt động XNK trong giai đoạn đầu áp dụng công nghệ mới.

Tạo đòn bẩy liên kết vùng

Việc phát triển Cửa khẩu thông minh không diễn ra riêng lẻ mà gắn với bối cảnh hợp tác kinh tế - thương mại giữa Lào Cai và tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) đang được tăng cường.

Trong Tuyên bố chung Việt Nam - Trung Quốc năm 2025, có 6 nội dung trọng tâm liên quan trực tiếp đến Lào Cai và Vân Nam. Trong đó, đáng chú ý là kế hoạch kết nối đường sắt tốc độ cao qua cửa khẩu Lào Cai, xây dựng cầu đường bộ qua sông Hồng và nghiên cứu mô hình khu hợp tác kinh tế biên giới. Tuyên bố chung về việc tiếp tục làm sâu sắc và nâng tầm quan hệ Đối tác hợp tác chiến lược toàn diện, xây dựng Cộng đồng chia sẻ tương lai Việt Nam - Trung Quốc có ý nghĩa chiến lược, hai bên nhất trí cân nhắc nhân rộng cửa khẩu thông minh tại các cửa khẩu khác đủ điều kiện.

Các dự án hạ tầng này được kỳ vọng sẽ tạo ra mạng lưới kết nối liên thông, góp phần nâng cao hiệu quả vận chuyển hàng hóa và thúc đẩy liên kết chuỗi cung ứng.

Theo kế hoạch, tuyến đường sắt tốc độ cao phía Việt Nam đã khởi công từ tháng 10/2025 và dự kiến hoàn thành vào năm 2030. Khi đi vào vận hành, tuyến này sẽ trở thành một trong những trục vận tải quan trọng của khu vực sông Hồng.

Cùng với đó, cầu đường bộ Bá Sái - Bát Xát đã hoàn thành khoảng 40% khối lượng và đặt mục tiêu hợp long vào tháng 10/2026. Công trình này được xem là mắt xích quan trọng trong việc kết nối trực tiếp giao thông giữa hai bên biên giới.

Đối với mô hình khu hợp tác kinh tế biên giới, các nghiên cứu hiện đã bước vào giai đoạn cuối và đang được trình các cơ quan chức năng xem xét.

Mô hình cửa khẩu thông minh được cấu thành từ 3 yếu tố cốt lõi, bảo đảm sự liên thông, đồng bộ trong quản lý và vận hành, gồm: cơ sở hạ tầng công trình là hạ tầng vật lý phục vụ vận chuyển hàng hóa bằng phương tiện IGV; các hệ thống công nghệ hiện đại như: phương tiện IGV, máy soi container X-Ray 6 chiều, cân tải trọng động, camera AI nhận diện biển số; hệ thống thông tin bảo đảm kết nối, đồng bộ, trao đổi dữ liệu giữa cơ quan quản lý phía Việt Nam và phía Trung Quốc, cũng như giữa các lực lượng quản lý nhà nước, doanh nghiệp logistics.

Hiện nay, UBND tỉnh đang giao Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Lào Cai là cơ quan chủ trì, tổ chức nghiên cứu, xây dựng và triển khai Đề án Cửa khẩu thông minh, đồng thời làm đầu mối phối hợp với các sở, ngành, lực lượng chức năng tại cửa khẩu và các cơ quan chức năng phía Trung Quốc để bảo đảm tính đồng bộ về hạ tầng, công nghệ và cơ chế vận hành, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa, nâng cao năng lực thông quan và hiệu quả quản lý nhà nước tại khu vực cửa khẩu.

Khi kết hợp giữa cửa khẩu thông minh và các dự án hạ tầng liên quan, một hệ thống logistics hiện đại đang dần hình thành. Hệ thống này hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực thông quan, giảm chi phí vận chuyển, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.

Theo ông Nguyễn Huy Tưởng, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Lào Cai, các chủ trương và định hướng từ cơ quan quản lý nhà nước sẽ là nền tảng để doanh nghiệp hai bên triển khai hợp tác, hướng tới phát triển bền vững.

Việc phát triển cửa khẩu thông minh, theo đó, không chỉ phục vụ riêng Lào Cai mà còn gắn với liên kết vùng rộng lớn hơn. Thông qua kết nối hạ tầng, logistics và thương mại điện tử, địa phương này đang từng bước mở rộng không gian kinh tế, tăng cường liên kết với các tỉnh, thành trong khu vực.

Trong đó, các địa phương thuộc lưu vực sông Hồng như Hải Phòng, Ninh Bình và các tỉnh phía Bắc được xác định là những mắt xích quan trọng trong chuỗi kết nối này.

Từ góc độ tổng thể, Cửa khẩu thông minh được xem là công cụ hỗ trợ để Lào Cai khai thác hiệu quả lợi thế địa lý, đồng thời thích ứng với yêu cầu mới của hoạt động thương mại quốc tế.

Thông qua việc ứng dụng công nghệ, cải thiện hạ tầng và thúc đẩy liên kết vùng, mô hình này góp phần mở rộng không gian phát triển kinh tế, không chỉ dừng lại ở khu vực cửa khẩu mà lan tỏa sang các lĩnh vực liên quan như logistics, thương mại điện tử và dịch vụ hỗ trợ.

Các mục tiêu về kim ngạch, chi phí và năng lực vận chuyển được đặt ra trong đề án cho thấy định hướng rõ ràng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động XNK. Tuy nhiên, quá trình triển khai sẽ cần bám sát lộ trình, bảo đảm sự đồng bộ giữa công nghệ, hạ tầng và cơ chế chính sách.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, việc xây dựng Cửa khẩu thông minh được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực mới cho Lào Cai trong phát triển kinh tế cửa khẩu và tăng cường liên kết vùng theo hướng hiện đại, bền vững.