Hành lang pháp lý Cửa khẩu thông minh: “Bộ lọc” quản trị và động lực liêm chính số

Hóa giải chi phí niềm tin

Suốt nhiều thập kỷ, mối quan hệ giữa cơ quan Hải quan và doanh nghiệp tại biên giới đất liền vốn vận hành trên nền tảng tương tác trực tiếp. Đây là một mô hình mà ở đó chi phí niềm tin thường bị đẩy lên rất cao do những yếu tố chủ quan và sự thiếu đồng bộ trong thực thi.

Khi thủ tục hành chính vẫn còn kẽ hở cho sự can thiệp thủ công, rủi ro về sự thiếu minh bạch luôn là “bóng ma” ám ảnh các doanh nghiệp logistics. Hệ quả là doanh nghiệp không chỉ tốn thời gian mà còn phải tiêu tốn những nguồn lực không chính thức để đảm bảo sự thông suốt cho hàng hóa.

Quang cảnh buổi làm việc giữa lãnh đạo Cục Hải quan và UBND tỉnh Lạng Sơn về Cửa khẩu thông minh diễn ra vào tháng 12/2025.

Nhận diện rõ những nút thắt về chi phí niềm tin trong hoạt động biên mậu, Bộ Tài chính đang tập trung hoàn thiện Dự thảo Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc.

Theo đại diện Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan) – đơn vị chủ trì soạn thảo, văn bản pháp lý chuyên biệt này chính là “xương sống” để cụ thể hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước về hiện đại hóa ngành Hải quan, tạo thuận lợi thương mại và thúc đẩy xuất nhập khẩu.

Việc xây dựng hành lang pháp lý này không chỉ là sự thay đổi về thiết bị, mà là bước đi chiến lược để chuyển đổi từ mô hình con người đối diện con người sang chủ thể kết nối hệ thống.

Trong môi trường quản lý dựa trên nền tảng tự động hóa, sự vận hành của máy móc và thuật toán sẽ hóa giải triệt để nỗi lo của doanh nghiệp về sự sai biệt trong cách hiểu luật giữa các cá nhân hay từng thời điểm.

Khi các quy tắc ứng xử được mã hóa bằng thuật toán và pháp điển hóa thành các kịch bản dữ liệu, vai trò của công chức hải quan sẽ dịch chuyển từ kiểm soát trực tiếp sang quản trị rủi ro.

Sự minh bạch này mang lại giá trị xã hội vô cùng lớn, là chìa khóa để doanh nghiệp rút ngắn thời gian thông quan và tối ưu hóa chi phí tuân thủ. Mọi quy định khi đã được nạp sẵn vào hệ thống sẽ giúp máy móc tự động đưa ra kết quả chính xác, công bằng và khách quan.

Nhờ đó, doanh nghiệp có thể hoàn toàn chủ động tính toán kế hoạch kinh doanh vì mọi quy trình tại cửa khẩu thông minh đều trở nên rõ ràng, dễ dự đoán và loại bỏ được các chi phí phát sinh không đáng có.

Tối ưu vết dữ liệu trong kiểm soát

Ở một tầng nấc sâu hơn, hành lang pháp lý mới chính là công cụ sắc bén để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đặc biệt là trong công tác phòng, chống buôn lậu và gian lận thương mại.

Khác với mô hình truyền thống dựa trên hồ sơ giấy và kiểm tra xác suất – vốn dễ nảy sinh rủi ro bỏ lọt vi phạm hoặc gây phiền hà do cảm tính con người – mô hình Cửa khẩu thông minh thiết lập quyền lực thực thi dựa trên phân tích rủi ro thực tế.

Mọi di biến động của hàng hóa và phương tiện giờ đây đều để lại vết dữ liệu thời gian thực, không thể tẩy xóa hay can thiệp. Hệ thống tự động sẽ sàng lọc, nhận diện và chặn đứng các hành vi bất thường ngay từ khi chúng còn là dấu hiệu trên dữ liệu số.

Sự liêm chính lúc này trở thành bộ lọc tự nhiên: doanh nghiệp chấp hành tốt sẽ được hệ thống ưu tiên luồng Xanh thông suốt 24/7, còn những hành vi trục lợi sẽ bị trí tuệ nhân tạo nhận diện và loại bỏ ngay lập tức.

Đặc biệt, dự thảo Thông tư còn xác lập cơ sở pháp lý cho việc kết nối, chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới giữa Hải quan Việt Nam và phía Trung Quốc. Việc đối soát tờ khai và minh bạch hóa thông tin thực thời giúp cơ quan chức năng hai nước cùng nhìn về một hướng, kiểm soát hiệu quả luồng hàng ngay từ gốc và đảm bảo tính liêm chính cho toàn bộ chuỗi cung ứng quốc tế.

Theo đại diện Ban Giám sát quản lý về hải quan, sự chuyển dịch này mang tính lan tỏa sâu sắc, không chỉ tạo động lực phát triển cho các địa phương biên giới như Lạng Sơn, Quảng Ninh, Lào Cai mà còn gửi đi thông điệp mạnh mẽ về tinh thần đổi mới thể chế. Hệ thống mới buộc cơ quan quản lý phải tự nâng cấp để tương thích với dòng chảy dữ liệu toàn cầu, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp chuyên nghiệp hóa để trở thành một phần của hệ sinh thái sạch.

Hành lang pháp lý mới là khung khổ để Chính phủ cụ thể hóa việc quản lý dựa trên kết quả thực hiện và tính công khai. Thay vì dừng lại ở các giải pháp kỹ thuật rời rạc, đây là bước chuyển sang mô hình hành chính dựa trên dữ liệu, nơi tính tuân thủ của doanh nghiệp được ghi nhận và đối soát khách quan.

Sự đồng bộ giữa công nghệ và quy định pháp luật này sẽ là điều kiện cần để hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế một cách chuyên nghiệp.