 |
| RCEP mở ra không gian thương mại cho ngành gỗ Việt Nam. Ảnh: Tư liệu. |
Từ lợi thế hiệp định đến năng lực cạnh tranh
Hiệp định RCEP được ký ngày 15/11/2020 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2022, quy tụ 10 nước ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand. Đây là hiệp định thương mại tự do (FTA) có quy mô thị trường lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 30% dân số, khoảng 30% GDP và khoảng 30% thương mại toàn cầu. Không chỉ có quy mô lớn, RCEP còn kết nối các nền kinh tế với trình độ phát triển khác nhau, đồng thời bao gồm nhiều nguồn cung nguyên liệu quan trọng của thế giới.
Với ngành gỗ, đây là một lợi thế đáng chú ý. Việt Nam vừa là trung tâm chế biến gỗ xuất khẩu, vừa nhập khẩu một lượng đáng kể nguyên liệu, máy móc, phụ kiện và vật tư phục vụ sản xuất. Do đó, khả năng kết hợp các nguồn lực từ nhiều thành viên RCEP có thể giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trong tổ chức sản xuất, đồng thời tạo điều kiện đáp ứng quy tắc xuất xứ đối với từng nhóm sản phẩm.
Ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho rằng, khuôn khổ xuất xứ tương đối thống nhất của RCEP đặc biệt có ý nghĩa khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khu vực. Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là những thị trường lớn, gắn chặt với chuỗi sản xuất của Việt Nam. Cơ hội vì thế không chỉ nằm ở xuất khẩu thành phẩm, mà còn ở kết nối nguyên liệu, máy móc, công nghệ và đối tác. Qua đó, doanh nghiệp có thể đa dạng hóa thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt khoảng 17,2 tỷ USD. Trong 9 tháng năm 2026, giá trị xuất khẩu gỗ và các sản phẩm gỗ ước đạt gần 13,43 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ năm 2025. Trung Quốc và Nhật Bản tiếp tục là những thị trường xuất khẩu gỗ chủ lực của Việt Nam.
Những con số này cho thấy, nền tảng xuất khẩu của ngành gỗ đã hình thành, nhưng dư địa trong RCEP vẫn còn lớn. Vấn đề là khả năng tận dụng ưu đãi chưa tương xứng tiềm năng. Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB LAW, nhận định: “RCEP tạo ra một môi trường cạnh tranh mới”, buộc doanh nghiệp tái cấu trúc sản xuất, chuỗi cung ứng và phương thức quản trị. Không ít doanh nghiệp vẫn vận hành theo mô hình truyền thống, chưa đầu tư đầy đủ cho hệ thống quản trị tuân thủ.
Đây cũng là điểm nghẽn cần nhìn nhận thẳng thắn. Ông Ngô Sỹ Hoài chỉ ra rằng, nhiều doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa quản trị tốt xuất xứ từ đầu chuỗi; đến khi xuất hàng mới tìm hồ sơ C/O thì thường đã muộn. Trong khi đó, RCEP quy định sản phẩm cụ thể ở cấp HS 6 số, cùng các yêu cầu về chứng từ, vận chuyển trực tiếp và xác định chính xác nước xuất xứ trong trường hợp có khác biệt về thuế quan.
Chủ động xây thị trường, nâng giá trị sản phẩm
Nếu quy tắc xuất xứ là điều kiện bước qua cánh cửa RCEP, thì năng lực thị trường quyết định doanh nghiệp vươn xa. Vì vậy, xúc tiến thương mại không thể chỉ dừng ở hội chợ, mà phải chuyển sang cách tiếp cận có chọn lọc, dựa trên nhu cầu của từng thị trường cụ thể.
RCEP mở ra không gian để ngành gỗ Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực, nhất là tại Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, nơi vừa là thị trường, vừa gắn với nguyên liệu, máy móc, công nghệ và đối tác. Tuy nhiên, để biến lợi thế hiệp định thành năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp cần quản trị xuất xứ ngay từ đầu chuỗi, chủ động nguồn nguyên liệu và đáp ứng đầy đủ yêu cầu chứng từ. Bên cạnh đó, ngành gỗ cần phải chuyển từ OEM sang ODM, tiến tới OBM, lấy thiết kế, công nghệ, thương hiệu và khả năng hiểu khách hàng làm nền tảng. RCEP tạo cơ hội mở rộng thị trường, song doanh nghiệp gỗ cần phải tự xây dựng mối quan hệ khách hàng, đối tác, chuyển từ bán sản phẩm sang bán giá trị, từ gia công sang sáng tạo và phát triển thương hiệu bền vững. |
Ngành gỗ cần quản trị tốt xuất xứ từ đầu chuỗi, chủ động nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất hợp lý, nghiên cứu nhu cầu, đổi mới thiết kế, nâng giá trị và xây dựng thương hiệu. Cùng với đó là mở rộng thương mại điện tử, kết nối trực tiếp hệ thống phân phối và hiện diện thương mại tại thị trường tiềm năng.
Ông Ngô Sỹ Hoài nhấn mạnh, ngành gỗ cần chuyển từ OEM, tức gia công, sang ODM, thiết kế và phát triển sản phẩm, rồi tiến tới OBM, thiết kế, xây dựng và phát triển thương hiệu. Đây là bước chuyển quyết định, bởi lợi thế dài hạn phải nằm ở thiết kế, công nghệ, thương hiệu và khả năng hiểu khách hàng.
Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo (AI) mở thêm cơ hội cho doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp vừa và nhỏ, nghiên cứu xu hướng tiêu dùng, hỗ trợ thiết kế, mô phỏng không gian nội thất và rút ngắn thời gian từ ý tưởng đến sản phẩm. Kết hợp dữ liệu thị trường và quản trị, công nghệ giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn trước những nhu cầu và tạo sản phẩm phù hợp cho từng phân khúc khách hàng cụ thể.
Theo định hướng của Bộ Công Thương, hoạt động xúc tiến thương mại cần được triển khai có trọng tâm hơn, đồng thời tăng cường hướng dẫn doanh nghiệp tận dụng hiệu quả RCEP và các FTA khác để mở rộng thị trường, nhất là tại các khu vực Tây Á, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latin.
Với Trung Quốc, định hướng là tiếp cận theo vùng, coi mỗi địa phương là một thị trường, đưa hàng tham gia sâu hơn vào hệ thống phân phối; đồng thời đẩy mạnh xuất khẩu chính ngạch và thương mại điện tử xuyên biên giới.
Tại Nhật Bản, trọng tâm là khai thác sâu các FTA hiện có như: VJEPA, AJCEP, RCEP và CPTPP, gắn xúc tiến thương mại với công nghệ, sản phẩm giá trị gia tăng cao và xu hướng tiêu dùng xanh. Với Hàn Quốc, định hướng mở rộng các nhóm hàng, trong đó có gỗ, phát triển thương mại điện tử và công nghiệp hỗ trợ. Tại ASEAN, kết nối chuỗi cung ứng và khai thác thị trường Halal, nhất là Indonesia và Malaysia, mở thêm hướng đi mới.
Ông Ngô Sỹ Hoài nhấn mạnh: “RCEP mở rộng thị trường, song không tự tạo ra khách hàng”. Muốn tham gia sâu, doanh nghiệp gỗ Việt Nam cần phải chuyển từ khai thác sang chủ động xây dựng thị trường; từ bán sản phẩm sang bán giá trị; từ gia công sang thiết kế và xây dựng thương hiệu. Khi xúc tiến thương mại gắn với xuất xứ, công nghệ, sản phẩm và phân phối, lợi thế từ RCEP mới có thể trở thành năng lực cạnh tranh và tăng trưởng xuất khẩu bền vững cho ngành gỗ.
