![]() |
| Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI. |
Rào cản từ nguồn nguyên liệu
Tại Hội thảo “Khoa học công nghệ và truy xuất nguồn gốc - Giải pháp cho xuất khẩu nước mắm” ngày 18/11/2026, ông Lê Văn Giang, Chủ tịch Hiệp hội Nước mắm Việt Nam cho biết, thị phần xuất khẩu nước mắm còn khiêm tốn, một phần do rào cản kỹ thuật tại EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc.
|
Nhà nhập khẩu ngày càng quan tâm đến tính hợp pháp của nguyên liệu, an toàn thực phẩm và khả năng truy xuất từng lô hàng.
Trong khi đó, việc thiếu thống kê riêng cũng khiến quy mô xuất khẩu nước mắm chưa được phản ánh đầy đủ.
Nước mắm Phú Quốc đã được EU bảo hộ tên gọi xuất xứ từ năm 2012, tuy nhiên, lợi thế về chỉ dẫn địa lý không thay thế các điều kiện nhập khẩu mà doanh nghiệp phải đáp ứng.
Theo ThS. Nguyễn Thị Trang Nhung, Phó Trưởng ban Hợp tác quốc tế Hội Thủy sản Việt Nam, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Nước mắm Việt Nam, khó khăn lớn nằm ở đặc thù nguyên liệu được thu mua từ nhiều tàu, nhiều chuyến biển. Hồ sơ phải kết nối được từ khai thác, bốc dỡ, thu mua đến chế biến.
Trong thực tế, nhật ký khai thác có trường hợp ghi sai tọa độ, thiếu thông tin; dữ liệu giám sát hành trình (VMS) không khớp hồ sơ chuyển tải qua tàu dịch vụ hậu cần. Tình trạng trùng số giấy biên nhận nhưng khác doanh nghiệp, khối lượng… cũng tác động, gây khó khăn nhất định đối với việc xác minh nguồn gốc.
Đáng chú ý, nghề lưới vây khai thác cá cơm theo đàn, trong khi quản lý thực hiện theo vùng, có thể phát sinh bất cập khi đàn cá di chuyển qua các vùng biển khác nhau.
Những sai lệch từ khâu khai thác, thu mua có thể ảnh hưởng đến khả năng chứng minh nguồn gốc của cả lô thành phẩm, dù doanh nghiệp đã thực hiện quy trình chế biến đúng yêu cầu.
Truy xuất nguồn gốc trở thành điều kiện cạnh tranh
Từ ngày 1/1/2026, Thông tư số 81/2025/TT-BNNMT có hiệu lực, quy định về nhật ký khai thác, kiểm tra tàu cá, giám sát sản lượng tại cảng, xác nhận nguyên liệu và chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác. Thời hạn cấp giấy xác nhận nguồn gốc nguyên liệu được rút từ 2 ngày xuống 1 ngày.
Tại thị trường EU, Quy định 2026/1304 có hiệu lực từ ngày 13/9/2026, bổ sung mã HS 2103 vào phạm vi điều kiện nhập khẩu đối với sản phẩm có nguồn gốc động vật. Các cơ sở thuộc diện điều chỉnh phải đáp ứng yêu cầu về danh sách cơ sở được EU công nhận.
Theo đó, nước mắm HS 2103 thuộc trường hợp ngoại lệ đối với yêu cầu chứng nhận khai thác theo Quy định EC 1005/2008. Tuy nhiên, sản phẩm vẫn phải đáp ứng các điều kiện liên quan đến an toàn thực phẩm và nhập khẩu.
TS. Trần Hồng Quang, đại diện Hội Thủy sản Việt Nam cho rằng, điểm nghẽn hiện nay là dữ liệu chưa được kết nối thành hồ sơ xuyên suốt. “Thông tin về tàu cá, chuyến biển, sản lượng, cảng, nguyên liệu và lô sản phẩm cần liên thông để có thể truy ngược lịch sử hàng hóa khi cần kiểm tra”, ông Quang cho hay.
Việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT) trong năm 2026 là một bước hướng tới mục tiêu này. Tuy nhiên, hiệu quả truy xuất phụ thuộc trước hết vào tính chính xác và đồng bộ của dữ liệu tại từng khâu.
Công nghệ nâng chất lượng, chuẩn hóa sản xuất
Bên cạnh nguồn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng và tính ổn định của sản phẩm cũng quyết định khả năng tiếp cận thị trường.
Bà Lê Thị Nga, Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Hàng tiêu dùng Masan cho biết, doanh nghiệp đã xây dựng cơ sở dữ liệu với hơn 10.000 kết quả phân tích, tập trung vào 17 loại axit amin tại ba vùng sản xuất.
Mục tiêu hướng tới nhận diện đặc trưng nước mắm cốt lên men từ cá cơm trong thời gian từ 6 tháng trở lên. Đường cong axit amin được sử dụng để nhận diện quá trình lên men, phát hiện sai lệch và đánh giá tính nhất quán của sản phẩm.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp khảo sát 15 nhà thùng, 3 ruộng muối, phân lập 148 chủng vi sinh vật có khả năng thủy phân và 196 chủng có khả năng tạo hương, phục vụ nghiên cứu cải thiện quá trình sản xuất.
Đáng chú ý, thay vì chỉ kiểm tra thành phẩm, doanh nghiệp hướng tới kiểm soát toàn bộ quá trình thông qua các thông số về độ đạm, pH, hàm lượng muối, vi sinh và hồ sơ từng lô. Cách làm này giúp tăng khả năng phát hiện bất thường, đồng thời tạo cơ sở kỹ thuật chứng minh chất lượng sản phẩm với nhà nhập khẩu.
Như vậy, theo chuyên gia, để mở rộng xuất khẩu, doanh nghiệp cần chuẩn hóa quy trình tiếp nhận nguyên liệu, đối chiếu nhật ký khai thác, dữ liệu VMS, giấy biên nhận và chứng từ thu mua ngay từ đầu. Hệ thống dữ liệu cũng cần kết nối giữa khâu thu mua, chế biến, bảo quản và xuất khẩu.
Về phía cơ quan quản lý, cần tiếp tục rà soát những bất cập trong quản lý khai thác theo vùng, đồng thời hoàn thiện quy định đối với hoạt động thu mua, gom nguyên liệu qua tàu dịch vụ hậu cần.
Chung quan điểm, TS. Trần Hồng Quang cũng đề xuất, xây dựng hệ sinh thái dữ liệu có sự tham gia của cơ quan quản lý, cảng cá, ngư dân, doanh nghiệp thu mua và cơ sở chế biến.
Theo ông Quang, khi nguồn nguyên liệu được kiểm soát, quy trình sản xuất minh bạch và chất lượng được chứng minh bằng dữ liệu, sản phẩm mới có thêm nền tảng để tạo dựng niềm tin và mở rộng thị trường quốc tế.