![]() |
| Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI. |
Thương mại hàng hóa đứng trước yêu cầu chuyển đổi số
Theo số liệu của Cục Hải quan, đến hết tháng 10/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt khoảng 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, nhập khẩu đạt 511,31 tỷ USD.
Quy mô giao thương ngày càng lớn đồng nghĩa với khối lượng thông tin, chứng từ, thanh toán và hoạt động phối hợp giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp.
|
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không chỉ là đưa một số công đoạn lên môi trường trực tuyến mà đang trở thành yếu tố tác động trực tiếp đến năng lực tổ chức hoạt động xuất nhập khẩu. Từ tìm kiếm đối tác, ký kết hợp đồng, xác thực giao dịch, thanh toán đến vận chuyển, khai báo hải quan và truy xuất nguồn gốc, khả năng kết nối dữ liệu có thể ảnh hưởng đến thời gian xử lý, chi phí và mức độ minh bạch của toàn bộ quá trình giao thương.
Nhận định trên đặt ra một yêu cầu đáng chú ý đối với quá trình hội nhập kinh tế số: mở rộng thị trường phải đi cùng nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng, thay vì chỉ gia tăng số lượng giao dịch. Trong đó, khả năng sử dụng dữ liệu, công nghệ và các nền tảng số sẽ ảnh hưởng ngày càng rõ đến sức cạnh tranh của doanh nghiệp.
Phân tích thực tiễn về thương mại dịch vụ số trong khuôn khổ DEPA và DEFA, TS. Võ Thy Trang (Khoa Kinh tế, Học viện Tài chính) cho hay, một trong những điểm nghẽn của thương mại xuyên biên giới hiện nay là sự khác biệt giữa các quốc gia về quy định dữ liệu, bảo vệ thông tin cá nhân, giao dịch điện tử và xác thực danh tính. Khi mỗi thị trường áp dụng những yêu cầu khác nhau, doanh nghiệp phải dành thêm nguồn lực để đáp ứng thủ tục, điều chỉnh hệ thống và bảo đảm tính hợp lệ của giao dịch.
Đây là vấn đề có ý nghĩa trực tiếp với doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam, nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ. “Nếu các quy định và tiêu chuẩn số được hài hòa, việc trao đổi chứng từ, xác thực giao dịch và thực hiện thanh toán giữa các đối tác có thể thuận lợi hơn. Ngược lại, sự thiếu tương thích giữa hệ thống dữ liệu và quy định pháp lý vẫn có thể khiến doanh nghiệp phát sinh thêm chi phí tuân thủ”, TS. Trang đề cập.
DEPA và DEFA mở hướng tiếp cận thương mại số xuyên biên giới
Được xem là một trong những hiệp định tiên phong điều chỉnh thương mại số, DEPA có cách tiếp cận linh hoạt, tập trung vào những vấn đề cốt lõi của kinh tế số như dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới, bảo vệ dữ liệu cá nhân, giao dịch điện tử, an ninh mạng, đổi mới công nghệ và hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Đối với hoạt động xuất nhập khẩu, ý nghĩa của các quy định này không chỉ nằm ở việc thúc đẩy giao dịch trực tuyến mà còn ở khả năng tạo dựng môi trường giao thương có độ tin cậy cao hơn.
Theo TS. Võ Thy Trang, DEPA đặt ra yêu cầu các thành viên bảo đảm dòng chảy dữ liệu đáng tin cậy, đồng thời duy trì những biện pháp bảo vệ thông tin cá nhân và an toàn không gian mạng. Đây là sự cân bằng cần thiết trong thương mại số: dữ liệu cần được lưu chuyển để phục vụ hoạt động kinh doanh, nhưng việc khai thác và sử dụng dữ liệu phải có giới hạn và được bảo vệ bằng các quy định phù hợp.
Với doanh nghiệp xuất khẩu, khả năng trao đổi dữ liệu xuyên biên giới thuận lợi có thể hỗ trợ kết nối với khách hàng, nhà phân phối, đơn vị vận chuyển và các đối tác cung ứng tại thị trường nước ngoài. Đặc biệt, đối với thương mại điện tử xuyên biên giới, dữ liệu về đơn hàng, thanh toán, vận chuyển và khách hàng là những yếu tố gắn liền với quá trình thực hiện giao dịch.
Những nội dung trên có ý nghĩa đối với doanh nghiệp Việt Nam khi đưa hàng hóa ra thị trường quốc tế thông qua nền tảng số. Bà Phạm Thị Xuân (Viện trưởng, Viện Phát triển bền vững và Kinh tế số) cho rằng, giao dịch trực tuyến không chỉ đòi hỏi khả năng tiếp cận khách hàng mà còn yêu cầu doanh nghiệp duy trì thông tin sản phẩm chính xác, bảo đảm chất lượng hàng hóa và có trách nhiệm đối với giao dịch đã thực hiện.
| Nếu DEPA lựa cách tiếp cận linh hoạt, DEFA hướng đến xây dựng khuôn khổ chung cho toàn khu vực. DEFA tập trung vào chín lĩnh vực, trong đó có thúc đẩy thương mại thông qua chứng từ và quy trình điện tử; thương mại điện tử; hóa đơn điện tử và thanh toán điện tử; định danh và xác thực điện tử; an ninh mạng; bảo vệ dữ liệu cá nhân; cạnh tranh; công nghệ mới nổi và phát triển nguồn nhân lực số. |
Theo bà Xuân, những doanh nghiệp nhỏ thường gặp khó khăn về nhân lực, tài chính và khả năng tiếp cận thông tin pháp lý quốc tế. Khi được hỗ trợ tốt hơn, nhóm doanh nghiệp này có thêm điều kiện tham gia các kênh xuất khẩu trực tuyến, tiếp cận khách hàng nước ngoài và mở rộng thị trường mà không nhất thiết phải xây dựng mạng lưới phân phối truyền thống với chi phí lớn.
Nếu DEPA lựa cách tiếp cận linh hoạt, Hiệp định khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA) hướng đến xây dựng khuôn khổ chung cho toàn khu vực. Đây là sáng kiến có ý nghĩa đối với tiến trình kết nối thị trường ASEAN, nhất là trong bối cảnh thương mại điện tử và các dịch vụ số ngày càng gắn với hoạt động giao thương hàng hóa.
DEFA tập trung vào chín lĩnh vực, trong đó có thúc đẩy thương mại thông qua chứng từ và quy trình điện tử; thương mại điện tử; hóa đơn điện tử và thanh toán điện tử; định danh và xác thực điện tử; an ninh mạng; bảo vệ dữ liệu cá nhân; cạnh tranh; công nghệ mới nổi và phát triển nguồn nhân lực số.
Đối với xuất nhập khẩu, các nội dung này có mối liên hệ trực tiếp với quá trình thực hiện giao dịch giữa doanh nghiệp các nước ASEAN. Theo TS. Võ Thy Trang, việc thúc đẩy chứng từ điện tử, thanh toán điện tử và công nhận lẫn nhau về định danh, xác thực điện tử được kỳ vọng tạo điều kiện để doanh nghiệp giảm những công đoạn xử lý thủ công, hạn chế việc phải thực hiện lại các thủ tục tương tự tại nhiều khâu.
Đặc biệt, khả năng tương thích giữa các hệ thống giao dịch điện tử có thể hỗ trợ doanh nghiệp kết nối thuận lợi hơn với đối tác trong khu vực.
“Khi thông tin được trao đổi theo những chuẩn mực chung, việc xác minh giao dịch, xử lý chứng từ và phối hợp giữa các bên trong chuỗi cung ứng có thêm điều kiện để thực hiện thông suốt”, TS. Trang nhận định.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị năng lực số và khả năng tuân thủ
Cơ hội từ DEPA và DEFA không tự động chuyển thành lợi ích nếu doanh nghiệp chưa có đủ năng lực tiếp nhận và thực hiện các quy định mới. Thực tế, sự phát triển của thương mại điện tử xuyên biên giới đang cho thấy tiềm năng đáng kể nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tổ chức kinh doanh.
Theo Bộ Công Thương, năm 2026, thị trường bán lẻ trực tuyến Việt Nam dự kiến đạt 37,2-37,8 tỷ USD, tăng 20-22% so với năm 2025.
Kênh giao thương này đang mở thêm phương thức tiếp cận khách hàng quốc tế, song doanh nghiệp phải đồng thời đáp ứng yêu cầu về thông tin sản phẩm, thanh toán, vận chuyển, bảo vệ dữ liệu và quy định của thị trường nhập khẩu.
Từ góc độ chính sách, có một số vấn đề theo các chuyên gia cần được quan tâm. Trước hết là phát triển nguồn nhân lực số, không chỉ ở kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn ở kiến thức về bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng và pháp luật thương mại quốc tế. Đây là điều kiện để doanh nghiệp có thể vận hành các hệ thống giao dịch số và thực hiện đúng các cam kết liên quan.
Tiếp đến là hoàn thiện khung khổ pháp lý về chia sẻ và khai thác dữ liệu, đặc biệt đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát.
Cuối cùng là hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận thông tin, đào tạo và tư vấn về các cam kết thương mại số.
| Quyết định số 1033/QĐ-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển kinh tế số và xã hội số giai đoạn 2026-2030 đã đặt mục tiêu hỗ trợ tối thiểu 500.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số. Đây là cơ sở chính sách quan trọng để gắn việc thực hiện các cam kết kinh tế số với nâng cao năng lực thực chất của doanh nghiệp trong nước. |