Cơ cấu xuất khẩu tiếp tục chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng sản phẩm công nghiệp

Các chuyên gia trao đổi, thảo luận tại Tọa đàm “Nâng cao chất lượng tăng trưởng xuất nhập khẩu trong tiến trình tái cơ cấu ngành Công Thương”. Ảnh: Ban tổ chức.

Tăng trưởng cao cần được nhìn từ chất lượng

Chín tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt hơn 888 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ. Xuất khẩu đạt hơn 434 tỷ USD, tăng 24,5%; nhập khẩu hơn 453 tỷ USD, tăng 36,7%, đưa cán cân thương mại hàng hóa vẫn nhập siêu 19,42 tỷ USD. Quy mô thương mại mở rộng nhanh, nhưng cần nhìn sâu hơn vào năng lực sản xuất và giá trị tạo ra cho nền kinh tế.

Tại Tọa đàm “Nâng cao chất lượng tăng trưởng xuất nhập khẩu trong tiến trình tái cơ cấu ngành Công Thương”, do Tạp chí Công Thương (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 8/10/2026 tại Hà Nội, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, cơ cấu xuất khẩu tiếp tục chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo; máy vi tính, sản phẩm điện tử, máy móc, điện thoại và linh kiện giữ vai trò quan trọng.

Ở chiều nhập khẩu, nhóm tư liệu sản xuất, kim ngạch nhập khẩu đạt 426,92 tỷ USD, chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu; trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 58,3%, nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 35,8%. Theo bà Hiền, Việt Nam đang nhập khẩu chủ yếu nguyên liệu phục vụ sản xuất. Vì vậy, nhập khẩu tăng không thể mặc nhiên đồng nghĩa chất lượng tăng trưởng suy giảm; cần nhìn vào cơ cấu, mục đích sử dụng và khả năng tạo năng lực sản xuất mới.

Phân tích sâu hơn, ông Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng, xuất nhập khẩu phải được nhìn trong tổng thể mô hình tăng trưởng, gắn với hội nhập, thu hút đầu tư, mở rộng thị trường và gia tăng giá trị trong nước. “Xét về bản chất, xuất khẩu hay nhập khẩu không chỉ là mở rộng thị trường mà trước hết phải dựa trên năng lực sản xuất ra những sản phẩm thực sự có chất lượng và sức cạnh tranh”.

Muốn nâng chất lượng tăng trưởng, điểm nghẽn trước hết nằm ở năng lực sản xuất trong nước. Ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh, yêu cầu gia tăng giá trị, đặc biệt đối với doanh nghiệp Việt Nam, thông qua kết nối sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, nâng khả năng cung cấp nguyên vật liệu cho các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu và tham gia trực tiếp hơn vào những hoạt động có giá trị cao. Theo ông Hiếu, các chủ trương đã khá rõ; vấn đề quan trọng là chuyển thành chương trình cụ thể và kết quả thực tiễn.

Từ góc nhìn ngành điện tử, bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam cho rằng, doanh nghiệp cần nâng năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng liên kết với khu vực FDI và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Tự động hóa, số hóa, AI, thiết kế sản phẩm, quản trị dữ liệu, kiểm soát chất lượng và nghiên cứu phát triển phải trở thành công cụ biến máy móc, công nghệ và nguyên liệu nhập khẩu thành năng suất, sản phẩm mới.

Biến nguồn lực thương mại thành sức mạnh nội sinh

Công nghiệp hỗ trợ cần phải đi trước một bước. Theo đó, khi trong nước chưa sản xuất được linh kiện, vật liệu, khuôn mẫu, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật, sản xuất càng tăng thì nhập khẩu đầu vào càng lớn. Ngược lại, hệ sinh thái nhà cung ứng đủ năng lực sẽ giúp mỗi dự án FDI tạo thêm hiệu ứng lan tỏa về công nghệ, quản trị, tiêu chuẩn và đơn hàng. Bà Hương nhấn mạnh, doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước vươn lên vị trí nhà cung ứng cấp một trong chuỗi.

Bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu Tăng trưởng xuất nhập khẩu cần được nhìn từ chất lượng thay vì chỉ quy mô. Chín tháng năm 2026, nhập khẩu tư liệu sản xuất chiếm 94,1% tổng kim ngạch, cho thấy phần lớn hàng nhập khẩu phục vụ sản xuất. Do đó, nhập khẩu tăng cần được đánh giá theo cơ cấu, mục đích sử dụng và khả năng tạo năng lực sản xuất mới. Cùng với mở rộng thị trường, việc khai thác hiệu quả các FTA, đáp ứng quy tắc xuất xứ, yêu cầu phát triển bền vững, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn là những nhiệm vụ quan trọng. Trọng tâm là nâng cao giá trị gia tăng nội địa, phát triển tiềm lực sản xuất, tăng sức cạnh tranh doanh nghiệp, từng bước chuyển từ tăng trưởng dựa vào quy mô sang tăng trưởng dựa trên chất lượng và chiều sâu.

Thực tiễn từ TP. Quảng Ninh cho thấy, dư địa này còn lớn. Ông Lê Hồng Giang, Phó Giám đốc Sở Công Thương Quảng Ninh cho biết, 9 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu của Thành phố đạt trên 3,83 tỷ USD, tăng 26,7%; nhập khẩu tăng 26%. Thủy sản tăng 42,4%; máy móc, thiết bị tăng 74,3%; linh kiện điện tử và thiết bị điện tử tăng 39,2%. Địa phương có thêm 1.300 doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu, thu hút trên 1,3 tỷ USD vốn FDI và tổng vốn đầu tư ngoài ngân sách trên 143.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, ông Giang chỉ rõ năng lực doanh nghiệp trong nước còn hạn chế về quy mô, công nghệ và kinh doanh; khả năng cung ứng tại chỗ chưa tương xứng nhu cầu của FDI. Hiệu ứng lan tỏa về công nghệ, quản trị và phát triển nhà cung cấp nội địa chưa đạt như kỳ vọng. Đây là khoảng trống cần được lấp đầy để dòng vốn, máy móc và nguyên liệu tạo ra năng lực sản xuất có chiều sâu.

Ở cấp độ chính sách, bà Trịnh Thị Thu Hiền cho rằng, Bộ Công Thương đang triển khai các nhóm giải pháp về cơ chế, chính sách, thị trường và đồng hành cùng doanh nghiệp. Cùng với mở rộng thị trường, cần khai thác tốt hơn các FTA, đáp ứng quy tắc xuất xứ, yêu cầu về phát triển bền vững, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. “Cuối cùng, chúng ta thấy rằng phải nâng cao giá trị gia tăng nội bộ trong chính tiềm lực của ngành sản xuất Việt Nam”.

Các ý kiến tại Tọa đàm cùng hội tụ ở một điểm: xuất khẩu và nhập khẩu phải được nhìn trong cùng một chuỗi giá trị. Nếu nhập khẩu máy móc, thiết bị, linh kiện, nguyên vật liệu giúp mở rộng sản xuất và tạo sản phẩm có giá trị gia tăng nội địa cao, đó là nguồn lực cần phát huy. Nhưng mục tiêu dài hạn phải là từng bước thay thế những đầu vào có thể sản xuất trong nước, nâng tỷ lệ nội địa hóa và xây dựng những chuỗi giá trị do doanh nghiệp Việt Nam dẫn dắt.

Trong tiến trình tái cơ cấu ngành Công Thương, tăng trưởng xuất nhập khẩu cần chuyển từ “tăng lượng” sang “tăng chất”. Cốt lõi là phát triển công nghiệp hỗ trợ, đổi mới công nghệ, nâng năng lực doanh nghiệp, liên kết thực chất với FDI, đáp ứng chuẩn xanh và mở rộng thị trường. Khi đầu vào nhập khẩu được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm, công nghệ và giá trị gia tăng trong nước, xuất khẩu mới có nền tảng tăng trưởng bền vững, qua đó tạo thêm động lực mới cho tăng trưởng kinh tế.