Nhận diện 10 hành vi trốn thuế để chủ động tuân thủ và hạn chế rủi ro pháp lý

Việc nắm rõ 10 hành vi được cơ quan Thuế xác định rủi ro, trốn thuế và chủ động tuân thủ pháp luật giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình hoạt động kinh doanh. Ảnh: Đức Mỹ

Nhận diện 10 hành vi trốn thuế

Đánh giá về tác động của Luật Quản lý thuế 2025 (Luật số 108/2025/QH15) đối với doanh nghiệp, người nộp thuế, chuyên gia thuế Ngô Thanh Hạnh, Tổng giám đốc Công ty TNHH đào tạo và tư vấn THTAX cho rằng, ngành Thuế đang bước sang một giai đoạn quản lý mới dựa trên nền tảng dữ liệu số, dữ liệu liên thông và kiểm soát theo thời gian thực.

Điều này đồng nghĩa với việc những hành vi gian lận như: Giấu doanh thu, không xuất hóa đơn, làm hai sổ kế toán hay sử dụng hóa đơn không hợp pháp sẽ dễ bị phát hiện hơn thông qua hệ thống dữ liệu điện tử.

Bà Ngô Thanh Hạnh cho biết, cơ quan Thuế hiện nay không chỉ kiểm tra hồ sơ kê khai đơn thuần, mà tiến hành đối chiếu chuyên sâu giữa hệ thống hóa đơn điện tử, phần mềm bán hàng, máy tính tiền, dòng tiền ngân hàng, dữ liệu sàn thương mại điện tử và cả dữ liệu từ các bên liên quan.

Đồng quan điểm, chuyên gia thuế Phan Thanh Bình, Giám đốc Công ty TNHH Tư Vấn Doanh Nghiệp AB Tax Việt Nam cũng xác nhận, Luật số 108/2025/QH15 đã quy định rất rõ ràng về 10 nhóm hành vi được xác định là hành vi trốn thuế để người nộp thuế nắm vững và tuân thủ.

Chuyên gia thuế Ngô Thanh Hạnh, Tổng giám đốc Công ty TNHH đào tạo và tư vấn THTAX. Ảnh: THTAX

Cả hai chuyên gia đều phân tích đầy đủ 10 nhóm hành vi trốn thuế theo quy định của luật mới. Cụ thể, đối với nhóm hành vi thứ nhất: Việc không nộp hồ sơ đăng ký thuế, không nộp hồ sơ khai thuế hoặc nộp hồ sơ quá hạn trên 90 ngày kể từ ngày hết hạn, đặc biệt khi hành vi đó làm giảm số thuế phải nộp hoặc làm tăng số thuế được miễn, giảm, hoàn.

Nhóm thứ hai: Không ghi chép, không ghi nhận đầy đủ vào sổ sách kế toán các khoản thu liên quan đến việc xác định số thuế phải nộp, ví dụ như bán hàng nhưng cố tình giấu bớt doanh thu thực tế phát sinh.

Nhóm thứ ba: Không lập hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ hoặc có lập hóa đơn nhưng ghi giá trị thấp hơn thực tế để giảm số thuế phải nộp. Đây là hành vi mà cơ quan Thuế đang tập trung kiểm soát mạnh đối với lĩnh vực bán lẻ như nhà thuốc, dịch vụ ăn uống, và thương mại điện tử.

Nhóm thứ tư: Sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp bao gồm các hành vi mua bán hóa đơn, sử dụng hóa đơn khống để hạch toán nhằm mục đích hợp thức hóa chi phí, làm giảm số thuế phải nộp hoặc làm tăng số thuế được miễn, giảm, khấu trừ, hoàn.

Nhóm thứ năm: Sử dụng chứng từ, tài liệu không phản ánh đúng bản chất giao dịch hoặc giá trị thực tế, ví dụ như nâng khống chi phí hoặc lập các giao dịch không có thật nhằm xác định sai số thuế phải nộp.

Nhóm thứ sáu và thứ bảy: Khai sai thực tế hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu mà không tự nguyện khắc phục bằng cách nộp đủ số thuế, hoặc cố ý không kê khai, khai sai về thuế đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.

Nhóm thứ tám: Cấu kết với người gửi hàng để nhập khẩu hàng hóa nhằm mục đích trốn thuế.

Nhóm thứ chín: Sử dụng hàng hóa thuộc diện miễn thuế, không chịu thuế sai mục đích nhưng không khai báo việc chuyển đổi mục đích sử dụng với cơ quan thuế.

Nhóm thứ mười: Vẫn tiếp tục hoạt động kinh doanh trong thời gian tạm ngừng hoặc ngừng kinh doanh nhưng không thông báo với cơ quan quản lý thuế.

Theo bà Ngô Thanh Hạnh, việc hiểu quy định này không chỉ để tránh vi phạm, mà doanh nghiệp và hộ kinh doanh cần thay đổi tư duy quản trị thuế từ đối phó sang minh bạch và chủ động tuân thủ. Bởi vì, từ năm 2026 trở đi, việc ứng dụng AI và triển khai hóa đơn điện tử từ máy tính tiền sẽ khiến việc vận hành hai hệ thống sổ sách tiềm ẩn rủi ro pháp lý rất lớn.

Không phải mọi trường hợp khai sai hay nộp chậm đều vi phạm

Các chuyên gia thuế đều khẳng định, theo quy định của Luật Quản lý thuế năm 2025, không phải mọi trường hợp khai sai hay nộp chậm đều bị xem là hành vi trốn thuế.

Bà Ngô Thanh Hạnh phân tích, pháp luật hiện nay phân biệt rất rõ giữa sai sót hành chính, nhầm lẫn nghiệp vụ thông thường với hành vi cố ý gian lận để giảm nghĩa vụ thuế.

Trên cơ sở quy định của Luật Quản lý thuế và Bộ luật Hình sự, ông Phan Thanh Bình bổ sung thêm các trường hợp vi phạm do lỗi không cố ý, thiếu hiểu biết, số tiền trốn thuế nhỏ chưa gây thiệt hại nghiêm trọng hoặc người nộp thuế gặp khó khăn tài chính, hoàn cảnh đặc biệt thuộc diện được hưởng chính sách khoan hồng thì sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự mà chỉ bị xử phạt hành chính về thủ tục thuế.

Chuyên gia thuế Phan Thanh Bình, Giám đốc Công ty TNHH Tư Vấn Doanh Nghiệp AB Tax Việt Nam. Ảnh: AB Tax

Cụ thể, các chuyên gia đưa ra các trường hợp điển hình không bị xem là hành vi trốn thuế nếu người nộp thuế chủ động khắc phục. Đầu tiên là trường hợp khai sai nhưng không làm thiếu số thuế phải nộp, ví dụ như doanh nghiệp ghi sai mã số thuế khách hàng, sai địa chỉ hoặc sai chỉ tiêu trên tờ khai nhưng không làm thay đổi số thuế, những lỗi này chỉ bị xử lý ở mức điều chỉnh hồ sơ hành chính.

Hoặc nộp chậm hồ sơ khai thuế nhưng không phát sinh số thuế phải nộp, chẳng hạn, như hộ kinh doanh nộp chậm tờ khai quý nhưng trong kỳ không phát sinh doanh thu hay thuế, trường hợp này chỉ bị phạt hành chính về chậm nộp hồ sơ.

Một trường hợp rất quan trọng được pháp luật khuyến khích là người nộp thuế tự phát hiện sai sót và chủ động kê khai bổ sung, nộp đủ tiền thuế cùng tiền chậm nộp trước khi cơ quan thuế công bố quyết định thanh kiểm tra hoặc lập biên bản vi phạm. Ví dụ như một nhà thuốc phát hiện thiếu doanh thu do nhân viên chưa xuất hóa đơn, hoặc hộ kinh doanh quên nộp tờ khai nhưng đã tự giác khắc phục hoàn toàn trước khi có quyết định kiểm tra, thì chỉ bị xử phạt hành chính chứ không bị quy kết vào hành vi trốn thuế.

Ngoài ra, những sai sót do lỗi hệ thống hoặc nhầm lẫn nghiệp vụ có đầy đủ căn cứ chứng minh như phần mềm bán hàng bị lỗi đồng bộ dữ liệu, hóa đơn điện tử sai thời điểm hoặc kế toán nhập nhầm số liệu nhưng có hồ sơ giải trình rõ ràng, chứng minh được không có yếu tố cố ý che giấu doanh thu.

Về vấn đề này, bà Ngô Thanh Hạnh cho rằng, trong môi trường quản lý thuế số hiện nay, cơ quan Thuế đánh giá rất cao thái độ tuân thủ và tinh thần chủ động khắc phục của doanh nghiệp, hộ kinh doanh, bởi pháp luật luôn nghiêm trị những hành vi cố tình che giấu nhưng luôn tạo điều kiện cho những người nộp thuế có sai sót biết chủ động rà soát và sửa đổi.

Nâng cao ý thức tuân thủ hạn giúp chế rủi ro pháp lý

Để hạn chế tối đa rủi ro vi phạm trong bối cảnh ngành Thuế chuyển mạnh sang quản lý số, bà Ngô Thanh Hạnh đề nghị các doanh nghiệp cần thay đổi tư duy quản trị thuế, xem thuế là một phần cốt lõi của quản trị rủi ro hằng ngày chứ không chỉ là nghĩa vụ kê khai đối phó khi bị kiểm tra.

Khi cơ quan thuế đã kết nối dữ liệu toàn diện từ hóa đơn, tài khoản ngân hàng, máy tính tiền đến các sàn thương mại điện tử thì việc bán hàng không xuất hóa đơn hay ghi nhận hai hệ thống sổ sách sẽ không còn đất diễn và mang lại rủi ro cực kỳ lớn cho chủ doanh nghiệp.

Đồng thời, doanh nghiệp cần khẩn trương chuẩn hóa hệ thống hóa đơn, kế toán và bán hàng, thực hiện đồng bộ phần mềm bán hàng với hóa đơn điện tử, quản lý tồn kho thực tế, đối chiếu doanh thu hàng ngày và tuyệt đối không sử dụng song song nhiều hệ thống dữ liệu với mục đích che giấu.

Cùng lúc, doanh nghiệp phải kiểm soát chặt chẽ nguồn hàng hóa đầu vào, loại bỏ thói quen mua hàng không hóa đơn để giảm giá vốn, bởi việc này sẽ khiến doanh nghiệp không chứng minh được nguồn gốc hàng hóa, không được tính chi phí hợp lý, không được khấu trừ thuế và dễ bị xem là có dấu hiệu trốn thuế.

Ông Phan Thanh Bình cũng khuyến nghị, các chủ doanh nghiệp nâng cao ý thức và cần hiểu tối thiểu các nguyên tắc về hóa đơn, dòng tiền, doanh thu để kiểm soát nội bộ, tránh việc phó mặc hoàn toàn cho kế toán dẫn đến sai phạm đáng tiếc.

Đặc biệt, người nộp thuế nên chủ động rà soát, khắc phục sai sót sớm và chủ động làm việc với cơ quan thuế để được hướng dẫn điều chỉnh, đồng thời nên có đơn vị tư vấn hoặc đại lý thuế uy tín đồng hành nhằm cập nhật kịp thời chính sách mới, chuẩn hóa chứng từ và giảm thiểu chi phí xử lý sai phạm, bởi chi phí tuân thủ luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí xử lý vi phạm.