 |
| Phân tích rủi ro qua chuỗi đồ thị mua bán giữa các doanh nghiệp |
Nhận diện những chiêu trò gian lận
Theo Trưởng ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế (Cục Thuế) Nguyễn Thu Trà, sau khi triển khai HĐĐT trên phạm vi toàn quốc, cơ quan Thuế đã hình thành kho dữ liệu HĐĐT tập trung với quy mô rất lớn. Từ khi triển khai đến ngày 18/5/2026, số lượng HĐĐT cơ quan Thuế tiếp nhận và xử lý là hơn 25,6 tỷ hóa đơn.
Nguồn dữ liệu lớn này giúp cơ quan Thuế có điều kiện nâng cao hiệu quả quản lý, tăng cường đối chiếu, phân tích và kiểm soát rủi ro. Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, các đối tượng gian lận cũng lợi dụng cơ chế tự khai, tự nộp; lợi dụng độ trễ trong công tác kiểm soát dữ liệu và việc thành lập doanh nghiệp dễ dàng để thực hiện các hành vi gian lận hóa đơn.
Qua công tác quản lý rủi ro, phân tích dữ liệu và kiểm tra thực tế, cơ quan Thuế đã nhận diện được các hành vi vi phạm phổ biến gồm:
Mua bán hóa đơn khống: doanh nghiệp không phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa, dịch vụ thực tế nhưng lập hóa đơn để bán cho các tổ chức, cá nhân khác nhằm hợp thức hóa chi phí, tăng khấu trừ thuế GTGT hoặc giảm thu nhập chịu thuế.
Sử dụng hóa đơn của doanh nghiệp “ma”: nhiều doanh nghiệp được thành lập chỉ nhằm mục đích mua bán hóa đơn, không có hoạt động sản xuất kinh doanh thực tế, không có kho bãi, lao động, tài sản cố định nhưng phát hành hóa đơn với doanh số lớn. Sau thời gian ngắn hoạt động, các doanh nghiệp này sẽ ngừng hoạt động hoặc không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký kinh doanh, gây khó khăn cho công tác truy vết, xác minh và xử lý của cơ quan thuế.
Lập hóa đơn sai lệch giá trị giao dịch: Đây là hành vi nâng khống giá trị hàng hóa, dịch vụ nhằm: tăng chi phí, tăng số thuế GTGT đầu vào được khấu trừ; nâng số thuế đề nghị hoàn; hợp thức hóa doanh thu.
Tạo lập chuỗi giao dịch giả: Các doanh nghiệp liên kết với nhau tạo thành chuỗi mua bán khép kín nhằm: hợp thức hóa dòng hàng; tạo vòng quay hóa đơn; tạo đầu vào hợp pháp cho hồ sơ hoàn thuế; che giấu nguồn gốc hàng hóa.
Đặc biệt một số doanh nghiệp còn gian lận hoàn thuế GTGT bằng việc sử dụng hóa đơn đầu vào không hợp pháp để hợp thức hồ sơ hoàn thuế GTGT.
Các giải pháp phòng chống gian lận hóa đơn
Từ thực tế trên có thể thấy, các hành vi mua bán hóa đơn hiện nay không còn diễn ra đơn lẻ mà có xu hướng hình thành các chuỗi doanh nghiệp liên kết, sử dụng nhiều pháp nhân trung gian, nhiều tài khoản ngân hàng, nhiều chữ ký số, thậm chí sử dụng công nghệ để che giấu dấu vết giao dịch.
Để đối phó với tội phạm về hóa đơn, cơ quan Thuế đã xây dựng một hệ thống phân tích rủi ro đa tầng, tập trung vào việc nhận diện các doanh nghiệp có dấu hiệu nghi ngờ ngay từ khi mới thành lập hoặc có những biến động bất thường trong hoạt động kinh doanh.
Một trong những ứng dụng quan trọng nhất đang được triển khai là cảnh báo xuất hóa đơn theo hệ số K. Đây là giải pháp sử dụng dữ liệu hóa đơn điện tử kết hợp với các chỉ báo rủi ro để phát hiện sớm các trường hợp có dấu hiệu xuất hóa đơn không phù hợp với năng lực và đặc điểm hoạt động thực tế của doanh nghiệp.
Không dừng lại ở đó để xử lý nghiêm các chuỗi doanh nghiệp liên kết nhằm mục đích buôn bán hóa đơn, cơ quan Thuế đã triển khai ứng dụng phân tích chuỗi đồ thị Graph analysis (kỹ thuật khai thác mối quan hệ mua bán giữa các doanh nghiệp thông quan HĐĐT). Đặc biệt, công nghệ này giúp phát hiện các các chuỗi giao dịch khép kín; nhóm doanh nghiệp có hành vi tương đồng, nhận diện dòng hóa đơn quay vòng. Đây là dấu hiệu điển hình của các đường dây mua bán hóa đơn chuyên nghiệp.
Thực tiễn cho thấy, nhiều chuỗi giao dịch rủi ro lớn đã bị phanh phui trong các lĩnh vực “nóng” như: điện thoại, linh kiện điện tử, tinh bột sắn và vật liệu xây dựng. Kết quả từ việc phân tích chuỗi không chỉ hỗ trợ xét hoàn thuế chính xác mà còn là căn cứ quan trọng để thanh tra, kiểm tra và chuyển hồ sơ sang cơ quan công an xử lý hình sự.
Ngoài các bộ lọc tự động, cơ quan Thuế xây dựng hệ thống chỉ báo rủi ro để phát hiện các trường hợp có dấu hiệu bất thường về doanh thu, hóa đơn, năng lực hoạt động và tình trạng pháp lý của doanh nghiệp.
Đại diện Ban Quản lý tuân thủ và hỗ trợ người nộp thuế cho biết, để giải quyết triệt để vấn nạn này, ngành Thuế đã vạch ra lộ trình nâng cấp toàn diện. Trọng tâm sẽ là đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và học máy (Machine Learning) để tự động hóa việc phát hiện các hành vi bất thường. AI sẽ giúp thiết lập các mô hình cảnh báo sớm, hỗ trợ lựa chọn chính xác đối tượng cần thanh tra, kiểm tra.
Song song với công nghệ, hành lang pháp lý cũng sẽ được hoàn thiện theo hướng tăng cường chế tài xử lý vi phạm và kiểm soát chặt chẽ việc thành lập doanh nghiệp mới nhằm ngăn chặn tình trạng “thành lập doanh nghiệp chỉ để bán hóa đơn”.
Đặc biệt trong thời gian tới, ngành Thuế sẽ tăng cường công phối hợp liên ngành với hải quan, công an và các ngân hàng thương mại để chia sẻ dữ liệu, phục vụ việc xác minh giao dịch và cưỡng chế thuế hiệu quả hơn.
Cuộc chiến chống gian lận HĐĐT là một quá trình dài hơi và đầy thử thách. Tuy nhiên, với việc ứng dụng mạnh mẽ dữ liệu lớn và AI, ngành Thuế đang dần siết chặt “gọng kìm” quản lý, không để các đối tượng gian lận có đất diễn. Một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng không chỉ bảo vệ ngân sách quốc gia mà còn tạo động lực cho các doanh nghiệp chân chính phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.
