Hiệp định EVFTA: Đưa Việt Nam trở thành "neo kinh tế" hàng đầu châu Á

Số liệu chính thức từ Cục Hải quan và Cục Thống cho thấy rõ quy mô của quá trình hội nhập này: tổng kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và EU đã vượt 900 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 1/1995 đến tháng 6/2026. Đáng chú ý, có tới 383,8 tỷ USD, tương đương 42,6% tổng kim ngạch của suốt 3 thập kỷ, được tạo ra chỉ trong 6 năm sau khi EVFTA chính thức đi vào thực tiễn từ tháng 8/2020.

Nhìn lại cột mốc quan trọng này, Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert phân tích: Gần một nửa tổng kim ngạch thương mại 3 thập kỷ qua giữa EU và Việt Nam diễn ra dưới khuôn khổ của EVFTA. Điều đó cho thấy sự gia tăng nhanh chóng của tốc độ hội nhập thương mại ngay khi các rào cản tiếp cận thị trường được tháo gỡ.

Sáu năm trước, EVFTA mới chỉ là một cam kết chính trị đầy tham vọng. Ngày nay, tác động của nó đã hiện hữu và đo lường được: Hiệp định đã tái định hình dòng chảy thương mại, bồi đắp niềm tin kinh doanh và đưa Việt Nam trở thành một trong những ‘neo kinh tế’ quan trọng hàng đầu của châu Âu tại châu Á.

Đồng hành cùng tiến trình này từ bàn đàm phán đến khâu triển khai thực tế, EuroCham tiếp tục thúc đẩy tăng trưởng thông qua công tác vận động chính sách dựa trên thực chứng và các cuộc đối thoại công - tư mang tính xây dựng.

Cột mốc năm thứ 7: EU hoàn tất tự do hóa thương mại cho hàng hóa Việt Nam. Ảnh: EuroCham Việt Nam

Bước sang năm thứ 7, Hiệp định EVFTA chạm đến một cột mốc thuế quan vô cùng ý nghĩa: EU chính thức hoàn tất lộ trình tự do hóa thương mại, mở rộng cánh cửa miễn thuế cho 99% các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam. Trên thực tế, phần lớn hàng hóa của Việt Nam đã và đang thâm nhập thị trường EU dưới các mức thuế ưu đãi khoảng 80% và cú hích xóa bỏ hoàn toàn thuế quan lần này sẽ tối đa hóa cơ hội tiếp cận thị trường cho các nhà sản xuất nước nhà.

Về phía Việt Nam, tiến trình cắt giảm thuế quan đối với hàng hóa EU sẽ tiếp tục được triển khai theo lộ trình trong 4 năm tới và hoàn thành vào năm 2030 (tròn 10 năm EVFTA).

Số liệu kinh tế từ nửa đầu năm 2026 cho thấy, kim ngạch thương mại song phương đã chạm mốc 41,4 tỷ USD. Trong đó, Việt Nam xuất siêu 31,8 tỷ USD và nhập khẩu 9,7 tỷ USD từ châu Âu, mang về khoản thặng dư thương mại khổng lồ lên tới 22 tỷ USD chỉ trong 6 tháng. Đáng chú ý, con số thặng dư nửa đầu năm nay thậm chí còn vượt qua cả mức thặng dư của cả năm 2019 (21,7 tỷ USD) - thời điểm trước khi Hiệp định chính thức có hiệu lực.

Đánh giá về sức bật này, Phó Chủ tịch EuroCham Jean-Jacques Bouflet - người từng tham gia trong đoàn đàm phán của EU trong các phiên thảo luận về EVFTA chỉ ra rằng mối quan hệ này đang tạo ra lợi thế cạnh tranh lâu dài cho cả hai bên: “Dù Việt Nam đang duy trì mức thặng dư thương mại rất lớn với EU, chúng ta không nên nhìn nhận mối quan hệ đối tác này qua lăng kính được - mất. Những mặt hàng mà châu Âu mang đến như công nghệ cao, máy móc thiết bị tiên tiến và dược phẩm chính là đòn bẩy trực tiếp nâng tầm năng suất công nghiệp cho Việt Nam. Ngược lại, thế mạnh của Việt Nam trong các lĩnh vực điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, đồ gỗ và nông sản lại là mảnh ghép hoàn hảo để củng cố các chuỗi cung ứng của châu Âu cũng như phục vụ hàng triệu người tiêu dùng tại đây”.

Dù vậy, dư địa để hợp tác sâu rộng hơn nữa vẫn còn rất lớn. EuroCham khuyến khích Việt Nam tăng cường nhập khẩu các giải pháp công nghệ giá trị cao từ châu Âu nhằm phục vụ chiến lược hiện đại hóa công nghiệp và làm chủ chuỗi giá trị sản xuất. Hiện tại, EU chiếm tới khoảng 12% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu của Việt Nam, nhưng tỷ trọng nhập khẩu từ châu Âu mới chỉ dừng lại ở mức 4%.

Việc đón nhận nhiều hơn các công nghệ giá trị cao từ châu Âu không chỉ giúp cân bằng lại cán cân thương mại song phương, mà còn là bệ phóng vững chắc giúp nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn của Việt Nam, đưa nền công nghiệp nước nhà tiến xa hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu”.

Hiệu quả thực thi sau 6 năm

Sau 6 năm, giá trị thương mại của EVFTA thể hiện rõ qua mức độ tích cực mà các doanh nghiệp châu Âu hoạch định chiến lược hoạt động tại Việt Nam. Theo Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý II/2026 của EuroCham, 55% doanh nghiệp châu Âu tham gia khảo sát hiện coi Việt Nam là trung tâm hoạt động cốt lõi hoặc địa bàn tăng trưởng trọng điểm, trong khi 22% khác xác định Việt Nam là một cấu phần quan trọng trong mạng lưới khu vực của họ. Việt Nam đã nâng tầm vị thế để trở thành nền tảng cạnh tranh cho chiến lược mở rộng dài hạn tại châu Á.

Trong số các doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam đang tích cực tham gia thương mại song phương, một nửa nhận được lợi ích trực tiếp từ các ưu đãi thuế quan của EVFTA. Hơn nữa, 33% áp dụng thuế suất ưu đãi cho ít nhất 1/5 tổng kim ngạch thương mại của họ, và gần 20% áp dụng cho hơn một nửa dòng lưu chuyển thương mại.

Đáng chú ý, 2/3 (66%) số doanh nghiệp này báo cáo những khoản tiết kiệm tài chính có thể đo lường được. Phần lớn đạt mức tiết kiệm từ 5 - 15%, trong khi 11% ghi nhận mức tiết kiệm vượt trên 30%.

Phân tích theo từng lĩnh vực cho thấy, các doanh nghiệp hoạt động trong ngành thương mại, logistics và hàng tiêu dùng đạt được mức lợi ích cao nhất, với cứ bốn doanh nghiệp được khảo sát thì có một doanh nghiệp đạt mức tiết kiệm chi phí từ 16 - 30%, gấp đôi mức bình quân tất cả các ngành.

Những kết quả này cũng được phản ánh trong các trải nghiệm vận hành thực tế. Một nhà nhập khẩu châu Âu tham gia khảo sát BCI giải thích rằng, hơn 80% hoạt động thương mại EU - Việt Nam của công ty họ hiện đang thụ hưởng các ưu đãi thuế quan từ EVFTA. Mặc dù các khoản tiết kiệm mang lại chỉ cải thiện phần nào biên lợi nhuận, giá trị lớn hơn lại nằm ở khía cạnh khác: chi phí nhập khẩu thấp hơn đã giúp công ty giảm giá bán từ 5 - 15%, qua đó gia tăng sức cạnh tranh cho sản phẩm tại thị trường Việt Nam đồng thời mở rộng dư địa tăng trưởng. Đối với các nhà cung cấp dịch vụ logistics, việc khách hàng ngày càng tận dụng hiệu quả hiệp định EVFTA đã thúc đẩy sự tăng trưởng ổn định trong các dịch vụ giao nhận vận tải, kho bãi và phân phối xuyên suốt chuỗi cung ứng.

Theo BCI quý II/2026 của EuroCham, 55% doanh nghiệp châu Âu tham gia khảo sát hiện coi Việt Nam là trung tâm hoạt động cốt lõi hoặc địa bàn tăng trưởng trọng điểm. Ảnh: EuroCham Việt Nam

Từ xóa bỏ thuế quan đến đồng bộ khuôn khổ pháp lý

Khi các rào cản thuế quan rõ ràng dần được gỡ bỏ, sự phức tạp về thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ lại nổi lên thành những điểm nghẽn chính. Trong số các doanh nghiệp gặp vướng mắc khi tận dụng hiệp định, 50% chỉ ra công tác quản lý thuế nội địa, quy trình xử lý thuế phức tạp và cơ chế hoàn thuế GTGT chậm trễ là những trở ngại cốt lõi. 33% khác đề cập đến sự phức tạp của Quy tắc Xuất xứ (RoO), thủ tục hồ sơ Chứng nhận Xuất xứ (C/O) và các yêu cầu xác minh khác nhau giữa các khu vực tài phán. Đối với 17%, chi phí tuân thủ vẫn quá cao so với mức tiết kiệm thuế biên có thể đạt được.

Một doanh nghiệp sản xuất đa quốc gia phục vụ thị trường khắp châu Âu, Úc và Bắc Mỹ là một ví dụ điển hình cho thách thức này. Mặc dù hoạt động trong các lĩnh vực có nhiều tiềm năng thụ hưởng từ EVFTA, chưa đến 20% các lô hàng xuất đi EU của công ty này hiện đủ điều kiện hưởng đãi ngộ ưu đãi. Doanh nghiệp này lý giải tỷ lệ tận dụng thấp không phải do thiếu cơ hội thương mại, mà xuất phát từ việc các quốc gia thành viên EU và Việt Nam có cách hiểu và giải thích hồ sơ khác nhau, đồng thời các yêu cầu về xuất xứ liên tục thay đổi khiến việc duy trì sự tuân thủ đồng bộ trở nên khó khăn.

Để hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu vận hành trong các khuôn khổ pháp lý này, EuroCham tích cực đóng góp vào các cuộc đối thoại công - tư bằng công tác vận động chính sách dựa trên bằng chứng thực tế. Trong Tuần lễ Đối thoại Sách trắng diễn ra vào tháng 5 vừa qua, EuroCham đã có phiên thảo luận với Bộ Công Thương nhằm làm rõ các thủ tục về Quy tắc Xuất xứ và việc áp dụng thuế suất ưu đãi, đặc biệt là trong các khu kinh tế đặc biệt và các tuyến thương mại đi qua kho ngoại quan. Tiếp nối các cuộc thảo luận tích cực này, EuroCham đã tổ chức chương trình Đối thoại & Tập huấn Hải quan thường niên tại TP. Hồ Chí Minh vào ngày 30/7/2026, trang bị cho các công ty thành viên những hướng dẫn thực tế về thủ tục hải quan để tối đa hóa lợi ích từ Hiệp định.

Việc giải quyết các điểm nghẽn về quy định pháp lý càng trở nên cấp thiết hơn khi các khuôn khổ phát triển bền vững của châu Âu chính thức có hiệu lực. Phó Chủ tịch Bouflet cho biết thêm: “Khác với các thế hệ hiệp định thương mại tự do trước đây, EVFTA vươn xa hơn việc cắt giảm thuế quan để bao trùm cả hợp tác hải quan, tiêu chuẩn kỹ thuật, sở hữu trí tuệ, phát triển bền vững và tính minh bạch trong quản lý. Khi các tiêu chuẩn môi trường, yêu cầu truy xuất nguồn gốc sản phẩm và kỳ vọng về thẩm định chuỗi cung ứng không ngừng tiến hóa, đặc biệt là dưới tác động của Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal), Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) - năng lực thấu hiểu và thực thi các quy định này sẽ trở thành yếu tố quyết định ngày càng quan trọng đối với sức cạnh tranh của doanh nghiệp”.

Việc duy trì lợi thế xuất khẩu của Việt Nam sẽ ngày càng phụ thuộc vào hiệu quả tuân thủ. Đơn giản hóa các thủ tục hải quan, đẩy nhanh tiến độ hoàn thuế, số hóa hồ sơ chứng từ và làm rõ Quy tắc Xuất xứ sẽ tạo điều kiện cho nhiều doanh nghiệp hơn, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) - tham gia trọn vẹn vào các cơ hội mà EVFTA mang lại.

Việc giải quyết các điểm nghẽn về quy định pháp lý càng trở nên cấp thiết hơn khi các khuôn khổ phát triển bền vững của châu Âu chính thức có hiệu lực. Ảnh: EuroCham Việt Nam

Chất xúc tác cho FDI giá trị cao và hội nhập khu vực

Trong khi thương mại hàng hóa bứt phá mạnh mẽ, dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) từ châu Âu lại ghi nhận tốc độ mở rộng có phần từ tốn hơn. Các nhà đầu tư châu Âu tiếp tục đề cao tính dự báo của môi trường pháp lý, hiệu quả hành chính và các cơ chế bảo hộ pháp lý vững chắc khi phân bổ nguồn vốn dài hạn.

Động lực này càng nhấn mạnh lý do vì sao việc phê chuẩn toàn diện Hiệp định Bảo hộ Đầu tư EU - Việt Nam (EVIPA) từ tất cả các quốc gia thành viên EU vẫn là một ưu tiên chiến lược. Nếu EVFTA tự do hóa thương mại hàng hóa, thì EVIPA sẽ thiết lập nền tảng pháp lý vững chắc cùng các cơ chế giải quyết tranh chấp hiện đại, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho dòng vốn chất lượng cao từ châu Âu rót vào các lĩnh vực năng lượng sạch, hạ tầng số và sản xuất tiên tiến.

Nhìn về vai trò của Việt Nam trong không gian khu vực rộng lớn hơn, Chủ tịch Jaspaert kết luận: “Sau khi quan hệ EU - Việt Nam được nâng cấp lên tầm Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 1/2026, EVFTA chính là nền tảng vững chắc cho một kỷ nguyên ngoại giao kinh tế hoàn toàn mới. Di sản của hiệp định không chỉ được đo lường bằng kim ngạch thương mại, mà còn bằng những tiền lệ mà nó thiết lập. Bằng cách chứng minh rằng một hiệp định thương mại đầy tham vọng giữa châu Âu và một nền kinh tế mới nổi tại châu Á có thể mang lại tăng trưởng thực chất, EVFTA cung cấp một mô hình tham chiếu mạnh mẽ cho các mối quan hệ đối tác cấp khu vực và xuyên quốc gia. Việt Nam đang tích cực mở đường cho tiến trình hợp tác sâu rộng hơn giữa khối EU và ASEAN, nuôi dưỡng niềm tin cần thiết để nâng tầm quan hệ từ các đối tác thương mại trở thành những cộng sự không thể thiếu trong một nền kinh tế toàn cầu đầy bất định”.