Chống bán phá giá với thép nhập khẩu: “Lá chắn” cho sản xuất trong nước

Điều tra phòng vệ thương mại đối với thép nhập khẩu ngày càng phổ biến.

Ngăn “khoảng trống thuế” để bảo vệ hiệu lực phòng vệ thương mại

Số liệu thống kê cho thấy, năm 2025 Việt Nam nhập khẩu trên 16 triệu tấn sắt thép các loại với trị giá trên 11,2 tỷ USD, trong đó Trung Quốc là nguồn cung lớn nhất cho Việt Nam với 9,2 triệu tấn, trị giá trên 5,8 tỷ USD, chủ yếu là thép cán nóng. Tuy nhiên, cùng với quy mô kim ngạch nhập khẩu, vụ việc điều tra phòng vệ thương mại đối với thép nhập khẩu, nhất là từ Trung Quốc cũng ngày càng phổ biến.

Điển hình như vụ việc mã AC03.AD20 được Bộ Công Thương khởi xướng ngày 27/10/2025 đối với một số sản phẩm thép cán nóng có xuất xứ từ Trung Quốc và áp dụng biện pháp chống lẩn tránh tạm thời ngày 2/4/2026. Phiên tham vấn công khai vào đầu tháng 7/2026 của Cục Phòng vệ thương mại là bước quan trọng trước khi Cơ quan điều tra hoàn thiện kết luận và Bộ Công Thương ban hành quyết định chính thức.

Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại cho biết, việc tham vấn nhằm tạo điều kiện để các bên công khai trình bày quan điểm và cung cấp thông tin trước khi cơ quan có thẩm quyền ban hành kết luận cuối cùng.

Đại diện ngành sản xuất trong nước gồm Công ty CP Thép Hòa Phát Dung Quất và Công ty TNHH Hưng nghiệp Gang thép Formosa Hà Tĩnh cho rằng, biện pháp tạm thời có cơ sở pháp lý, phù hợp với pháp luật Việt Nam và các cam kết trong khuôn khổ WTO. Theo các doanh nghiệp này, thuế chống bán phá giá ban đầu giúp thị phần sản xuất trong nước cải thiện, nhưng hàng hóa thuộc diện điều tra lẩn tránh tăng nhanh và có xu hướng thay thế nhóm sản phẩm đang chịu thuế.

Hòa Phát Dung Quất và Formosa Hà Tĩnh cho biết, lượng bán hàng và doanh thu trong nước đã tăng, song lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận vẫn ở mức thấp, thậm chí ngành sản xuất tiếp tục thua lỗ trong phần lớn thời kỳ sau khi áp dụng thuế chống bán phá giá.

Vì vậy, các doanh nghiệp đề nghị sớm áp dụng biện pháp chính thức để tránh xuất hiện “khoảng trống thuế” khi biện pháp tạm thời hết hiệu lực, đồng thời hạn chế nguy cơ hàng hóa chuyển hướng vào Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, Công ty Guangxi Shenglong Metallurgy Co., Ltd. và Công ty Guangzhou Qirun Industrial Co. Ltd, doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu nước ngoài cho rằng, tác động của việc mở rộng công suất sản xuất trong nước và hàng hóa nhập khẩu từ các nguồn khác cần được phân tích, tách biệt trước khi kết luận hàng hóa bị điều tra làm suy giảm hiệu quả của biện pháp phòng vệ.

Trong trường hợp vẫn kết luận có hành vi lẩn tránh, Công ty Guangxi Shenglong Metallurgy đề nghị được đánh giá riêng và áp dụng mức thuế phù hợp với dữ liệu, hoàn cảnh cũng như mức độ hợp tác của từng doanh nghiệp.

Sự khác biệt giữa các lập luận cho thấy kết luận cuối cùng của một vụ việc phòng vệ thương mại không thể chỉ dựa trên biến động tổng lượng nhập khẩu. Cơ quan điều tra cần làm rõ đặc tính kỹ thuật của hàng hóa, mức độ thay đổi so với sản phẩm đang chịu thuế, diễn biến thương mại sau khi biện pháp chống bán phá giá được áp dụng và mối quan hệ giữa dòng hàng nhập khẩu với thiệt hại của ngành sản xuất trong nước.

Thép cán nóng nhập khẩu là một trong những mặt hàng có nhiều vụ việc điều tra phòng vệ thương mại.

Cân bằng lợi ích trong toàn bộ chuỗi công nghiệp

Xung đột lợi ích không chỉ diễn ra giữa nhà sản xuất trong nước và nhà xuất khẩu nước ngoài, mà còn tác động đối với những doanh nghiệp sử dụng thép cán nóng làm nguyên liệu.

Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam (VAMI) ủng hộ việc áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại nhằm ngăn chặn hành vi lẩn tránh và bảo vệ sản xuất trong nước. Tuy nhiên, Hiệp hội cho rằng chính sách phải cân bằng lợi ích của toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất thép cán nóng đến cơ khí chế tạo, kết cấu thép, đóng tàu, chế tạo thiết bị và công nghiệp hỗ trợ.

VAMI dẫn chứng với thép tấm cán nóng dày 6mm, 8mm và 10mm là nguyên liệu đặc thù cho kết cấu thép và cấu kiện công trình. Một số chủng loại có yêu cầu riêng về khả năng chịu lực, gia công, hàn, cắt, độ phẳng và an toàn kết cấu, trong khi nguồn cung trong nước chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của doanh nghiệp.

Trong giai đoạn tháng 3-5/2026, giá thép cán nóng của hai nhà sản xuất trong nước được VAMI phản ánh cao hơn khoảng 8% so với giá tại Trung Quốc. Trong khi đó, cấu kiện thép xuất khẩu của doanh nghiệp Trung Quốc được hưởng mức hoàn thuế khoảng 13%. Sự kết hợp giữa chênh lệch giá nguyên liệu và chính sách hỗ trợ tại nước xuất khẩu được cho là đang làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Hiệp hội cũng phản ánh việc các nhà sản xuất trong nước chủ yếu báo giá theo chu kỳ một lần mỗi tháng khiến doanh nghiệp khó chủ động chào thầu và chốt hợp đồng; thời gian giao hàng kéo dài sau khi thuế lẩn tránh được áp dụng tạm thời, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ sản xuất và thực hiện dự án.

Từ thực tế này, VAMI đề nghị điều chỉnh phạm vi áp dụng biện pháp chống lẩn tránh phù hợp; đồng thời tiếp tục theo dõi, đánh giá tác động của biện pháp phòng vệ thương mại đối với các ngành sử dụng HRC làm nguyên liệu đầu vào, bảo đảm chính sách phát huy hiệu quả đối với toàn bộ chuỗi giá trị công nghiệp, vừa bảo vệ ngành sản xuất thép trong nước, vừa duy trì năng lực cạnh tranh của các ngành công nghiệp hạ nguồn.

Vụ việc phòng vệ thương mại vì vậy không đơn thuần là lựa chọn giữa bảo hộ sản xuất hay mở cửa nhập khẩu. Nếu hành vi lẩn tránh được chứng minh, một biện pháp đủ mạnh và kịp thời là cần thiết để tránh vô hiệu hóa thuế chống bán phá giá, bảo vệ môi trường cạnh tranh công bằng. Nhưng nếu phạm vi áp dụng quá rộng, thiếu cơ chế loại trừ đối với những sản phẩm trong nước chưa thể đáp ứng, chi phí có thể chuyển sang doanh nghiệp hạ nguồn và làm giảm sức cạnh tranh của chính chuỗi công nghiệp Việt Nam.

Từ vụ việc điều tra điển hình cho thấy, quyết định áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại cuối cùng cần dựa trên dữ liệu theo từng sản phẩm, từng doanh nghiệp, đồng thời đi kèm cơ chế theo dõi giá, nguồn cung, thời gian giao hàng và tác động tới ngành hạ nguồn. Khi đó, phòng vệ thương mại mới vừa là “lá chắn” cho sản xuất trong nước, vừa trở thành đòn bẩy chiến lược góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, gia tăng sức chống chịu và tăng trưởng thương mại Việt Nam.