Bài 3: Quản lý thuế theo dữ liệu: Ngành Thuế tăng tốc trong kỷ nguyên số

Quản lý thuế không còn dừng ở việc kiểm soát sổ sách, mà đang từng bước chuyển sang khai thác, đối chiếu thông tin giao dịch phục vụ quản lý rủi ro.

Từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu

Những thay đổi trong chính sách thời gian gần đây cho thấy một hướng đi rõ nét: Quản lý thuế không còn dừng ở việc kiểm soát sổ sách, mà đang từng bước chuyển sang khai thác, đối chiếu thông tin giao dịch phục vụ quản lý rủi ro.

Theo quy định tại Nghị định số 181/2025/NĐ-CP, từ ngày 1/7/2025, các khoản chi từ 5 triệu đồng trở lên muốn được khấu trừ thuế GTGT phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt. Quy định này đánh dấu một bước chuyển quan trọng, khi nghĩa vụ thuế ngày càng gắn với tính đầy đủ và rõ ràng của thông tin giao dịch.

Tiếp đó, Nghị định số 68/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 5/3/2026 cũng yêu cầu hộ và cá nhân kinh doanh thông báo các tài khoản ngân hàng, ví điện tử phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh với cơ quan thuế theo quy định. Khi các thông tin này được chuẩn hóa và kết nối, dữ liệu liên quan đến hoạt động kinh doanh sẽ được phản ánh đầy đủ hơn, phục vụ cho công tác quản lý.

Điểm đáng chú ý không nằm ở từng quy định riêng lẻ, mà ở việc các nguồn dữ liệu đang từng bước được liên thông. Thông tin từ hóa đơn điện tử, giao dịch ngân hàng, sàn thương mại điện tử và các nền tảng số được kết nối, hỗ trợ cơ quan quản lý trong việc đối chiếu, phân tích và nhận diện rủi ro theo ngành nghề, quy mô và đặc điểm hoạt động.

Trong bối cảnh đó, phương thức quản lý cũng thay đổi theo hướng hiện đại hơn: từ kiểm tra sau sang tăng cường phân tích, đánh giá thông tin trong quá trình vận hành, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý.

Ông Nguyễn Tiến Trung, Trưởng Ban Kiểm tra (Cục Thuế) cho rằng, trong điều kiện kinh tế số phát triển nhanh, việc hoàn thiện quản lý thuế dựa trên dữ liệu là xu hướng tất yếu. Khi giao dịch ngày càng được số hóa, các hành vi vi phạm cũng có thể trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi cơ quan quản lý phải đổi mới phương thức tiếp cận, tăng cường ứng dụng dữ liệu trong quản lý.

Trước đó, Bộ Tài chính đã có công điện gửi các địa phương về việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, trong đó đề nghị phối hợp chặt chẽ với cơ quan thuế để vừa hỗ trợ người nộp thuế, vừa tăng cường quản lý theo nguyên tắc rủi ro.

Công điện nhấn mạnh, việc mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ góp phần hiện đại hóa hệ thống thanh toán, mà còn hỗ trợ nâng cao tính công khai, minh bạch và tạo lập môi trường kinh doanh bình đẳng.

Quản lý và tạo điều kiện để người nộp thuế thích ứng

Thực tế cho thấy, khu vực hộ kinh doanh có đặc điểm quy mô nhỏ, phân tán, mức độ tiếp cận công nghệ không đồng đều. Vì vậy, nếu chỉ tăng cường yêu cầu quản lý mà thiếu hỗ trợ, quá trình chuyển đổi sẽ gặp nhiều vướng mắc. Nhận thức rõ điều này, ngành Thuế đang triển khai đồng thời các giải pháp hỗ trợ.

Để hỗ trợ hộ kinh doanh thích ứng với phương thức quản lý mới, các hội nghị giới thiệu chính sách thuế mới thường xuyên được cơ quan Thuế các địa phương tổ chức.

Không chỉ dừng ở việc ban hành quy định, cơ quan Thuế các cấp đã đẩy mạnh hướng dẫn, tập huấn và hỗ trợ trực tiếp để người kinh doanh làm quen với phương thức quản lý mới.

Tại TP. Đà Nẵng, ông Ngô Đình Hùng, Phó Trưởng Thuế thành phố, cho biết đơn vị đã phối hợp với ngân hàng và các tổ chức trung gian thanh toán để khuyến khích hộ kinh doanh sử dụng các phương thức thanh toán điện tử.

Các lớp tập huấn được tổ chức theo hướng ngắn gọn, dễ hiểu, thậm chí “cầm tay chỉ việc”, giúp người kinh doanh từng bước tiếp cận và sử dụng các công cụ như hóa đơn điện tử, thanh toán qua ngân hàng.

Đồng thời, các kênh hỗ trợ như đường dây nóng, Zalo, email… cũng được duy trì để kịp thời giải đáp vướng mắc trong quá trình thực hiện.

Ở cấp trung ương, cơ quan Thuế cũng yêu cầu các địa phương tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn để hộ kinh doanh hiểu rõ quy định, tránh tâm lý lo ngại hoặc hiểu chưa đầy đủ về chính sách.

Theo đánh giá từ thực tế triển khai, cùng với quá trình hỗ trợ, số lượng giao dịch điện tử, kê khai và nộp thuế điện tử tiếp tục tăng.

Đối với khu vực hộ kinh doanh, việc triển khai bước đầu đã đạt những kết quả tích cực, thể hiện ở sự chủ động của người nộp thuế trong thực hiện nghĩa vụ theo quy định.

Kết quả này phản ánh nỗ lực của ngành Thuế trong đổi mới phương thức quản lý, đồng thời cho thấy mức độ tuân thủ và thích ứng của hộ, cá nhân kinh doanh đang từng bước được nâng cao, dù vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện.

Từ góc độ tư vấn chính sách, Luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng giám đốc Công ty TNHH Tư vấn và kế toán thuế Trọng Tín, đánh giá, việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt cần được tiếp cận theo hướng tạo động lực, thay vì chỉ dừng ở yêu cầu tuân thủ.

Khi giao dịch được thực hiện qua ngân hàng hoặc các nền tảng thanh toán, người kinh doanh không chỉ nâng cao khả năng quản lý hoạt động kinh doanh, mà còn hạn chế rủi ro và tăng độ tin cậy với đối tác, khách hàng.

“Quan trọng hơn, dữ liệu giao dịch rõ ràng còn giúp hộ kinh doanh có cơ sở tiếp cận tín dụng và mở rộng hoạt động. Khi thông tin được ghi nhận đầy đủ, các tổ chức tín dụng có thể đánh giá chính xác hơn hiệu quả kinh doanh”, ông Được cho biết.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, quản lý thuế hiệu quả không phụ thuộc hoàn toàn vào việc hạn chế tiền mặt. Tại Nhật Bản, pháp luật không cấm thanh toán tiền mặt, nhưng yêu cầu chặt chẽ về ghi chép, lưu giữ hóa đơn, chứng từ và đối chiếu thông tin. Qua đó, cơ quan thuế vẫn có thể quản lý hiệu quả hoạt động kinh doanh.

Điều này cho thấy, yếu tố cốt lõi không nằm ở phương thức thanh toán, mà ở khả năng ghi nhận và kiểm chứng thông tin giao dịch một cách đầy đủ, chính xác.

Tại Việt Nam, cùng với việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, ngành Thuế đang từng bước hoàn thiện hệ thống dịch vụ thuế điện tử và quản lý dựa trên dữ liệu. Đây được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số trong giai đoạn hiện nay.