Bài 1: Khi hộ kinh doanh dần quen với chuyển khoản

Công chức thuế TP. Hải Phòng hỗ trợ hộ kinh doanh cài đặt ứng dụng eTax Mobile.

Xu hướng không đảo chiều, thị trường đang tự điều chỉnh

“Ting, ting. Số tiền bạn đã nhận được là 180 nghìn đồng”. Âm thanh quen thuộc phát ra từ chiếc loa nhỏ đặt trên quầy tạp hóa của chị Nguyễn Thị Nơ (phường Phú Diễn, TP. Hà Nội), giữa lúc đang tất bật bán hàng. Tay thoăn thoắt lấy đồ, miệng không ngừng trả lời khách, nhưng chị Nơ không phải dừng lại để đếm tiền, hay lục tìm tiền lẻ như trước.

Với chị Nơ, việc nhận chuyển khoản giờ đây đơn giản như một phản xạ. “Chỉ cần nghe tiếng là biết khách đã trả tiền rồi, đỡ nhầm lẫn mà cũng nhanh hơn nhiều”, chị Nơ vừa nói vừa tiếp tục gói hàng.

Ít ai biết, chỉ cách đây vài tháng, chị Nơ vẫn là người kiên quyết không nhận chuyển khoản. “Lúc đó tôi cứ nghĩ chuyển khoản thì cơ quan thuế sẽ biết hết doanh thu, rồi có khi bị truy lại những năm trước nên ngại lắm”, chị Nơ kể.

Tâm lý này không phải là cá biệt. Trong giai đoạn đầu khi các quy định mới về quản lý thuế đối với hộ, cá nhân kinh doanh bắt đầu triển khai theo Nghị định 68/2026/NĐ-CP, một bộ phận hộ kinh doanh tỏ ra thận trọng hơn với giao dịch qua tài khoản. Việc chuyển từ thuế khoán sang kê khai, gắn với yêu cầu minh bạch hơn về doanh thu, khiến không ít người có xu hướng “giữ lại” tiền mặt để dễ xoay xở. Tuy nhiên, theo phản ánh từ thực tế, tâm lý này không kéo dài.

ùng với những khẳng định của Lãnh đạo Cục Thuế, cơ quan Thuế đã có văn bản chính thức xác định việc không hồi tố nghĩa vụ thuế các năm trước, không xử phạt đối với nghĩa vụ đã thực hiện theo phương pháp khoán, đồng thời trực tiếp trải nghiệm sự tiện lợi của thanh toán điện tử, nhiều hộ kinh doanh đã thay đổi cách nhìn.

“Bây giờ tôi thấy tiện hơn nhiều, không sợ thiếu tiền lẻ, cũng không lo nhầm lẫn. Cuối ngày nhìn tài khoản là biết bán được bao nhiêu”, chị Nơ nói.

Tại Đông Anh, anh Nguyễn Văn Huy, chủ cửa hàng vật tư nông nghiệp cũng có trải nghiệm tương tự. Vào mùa vụ, khách mua đông, giao dịch nhỏ lẻ nhiều, việc trả tiền mặt trước đây khá vất vả.

“Có lúc khách đứng chờ đông, người mua vài cân, người mua cả bao, mà cứ phải lo đổi tiền lẻ rất mất thời gian. Từ khi nhận chuyển khoản thì bán nhanh hơn, cuối ngày cũng kiểm soát được tiền rõ ràng hơn”, anh Huy chia sẻ.

Những thay đổi này cho thấy, bên cạnh phản ứng ban đầu mang tính tâm lý, các hộ và cá nhân kinh doanh đang tự điều chỉnh theo hướng thích nghi với phương thức thanh toán mới, thay vì đảo chiều như một số lo ngại.

Quản lý thuế theo dữ liệu: xu hướng tất yếu nhưng cần thời gian thích nghi

Theo đánh giá, tại một số lĩnh vực như ăn uống, chợ truyền thống… có thể phát sinh một số trường hợp chưa kê khai đầy đủ doanh thu. Tuy nhiên, nếu nhìn trên tổng thể, đây không phải là xu hướng phổ biến. Những biểu hiện “quay lại tiền mặt”, nếu có, chủ yếu diễn ra ở một số nhóm nhỏ, trong thời điểm đầu chính sách thay đổi, và gắn nhiều với yếu tố tâm lý hơn là sự dịch chuyển thực chất của dòng tiền.

Thông tin từ hóa đơn điện tử, giao dịch ngân hàng, nền tảng số… được kết nối và đối chiếu, giúp cơ quan quản lý nhận diện bất thường ngay trong quá trình vận hành, thay vì chỉ kiểm tra sau như trước.

Chia sẻ với Tạp chí Kinh tế - Tài chính, Luật sư Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và Tư vấn thuế Trọng Tín cho rằng, cần đặt hiện tượng này trong bối cảnh đặc thù của khu vực hộ kinh doanh. Khu vực này phần lớn quy mô nhỏ, hoạt động mang tính gia đình, điều kiện tiếp cận công nghệ còn hạn chế, trong khi thói quen sử dụng tiền mặt vẫn khá phổ biến, nhất là tại chợ truyền thống hoặc khu vực nông thôn.

"Với nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ, việc chuyển sang phương thức thanh toán mới không chỉ là thay đổi cách nhận tiền, mà còn liên quan đến thiết bị, kỹ năng sử dụng và cả tâm lý e ngại ban đầu. Vì vậy, việc xuất hiện những phản ứng thận trọng trong giai đoạn đầu là điều có thể hiểu được", ông Được phân tích.

Tuy nhiên, ông Được cũng nhấn mạnh rằng, việc cố tình che giấu doanh thu thông qua giao dịch tiền mặt sẽ ngày càng khó thực hiện. “Hiện nay, cơ quan quản lý có thể phân tích dữ liệu từ nhiều nguồn như hóa đơn điện tử, dòng tiền, sàn thương mại điện tử, đối chiếu với thông tin ngân hàng. Việc né tránh bằng tiền mặt không còn là giải pháp an toàn, mà ngược lại tiềm ẩn rủi ro pháp lý rất lớn”, ông Được phân tích.

Thực tế, ngành Thuế đang chuyển mạnh sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu và phân tích rủi ro. Thông tin từ hóa đơn điện tử, giao dịch ngân hàng, nền tảng số… được kết nối và đối chiếu, giúp cơ quan quản lý nhận diện bất thường ngay trong quá trình vận hành, thay vì chỉ kiểm tra sau như trước.

Ở góc độ rộng hơn, các nghiên cứu quốc tế cũng cho thấy quá trình chuyển đổi sang thanh toán số không diễn ra theo một đường thẳng.

Theo OECD, trong giai đoạn số hóa, tiền mặt vẫn tồn tại song song như một phần của hệ thống thanh toán, đặc biệt với những nhóm dân cư có mức độ tiếp cận công nghệ còn hạn chế.

Điều này cho thấy sự tồn tại của tiền mặt trong một số thời điểm không phải là dấu hiệu đảo chiều, mà là một phần của quá trình chuyển tiếp khi thị trường thích nghi với phương thức vận hành mới.

Tại Việt Nam, với sự phát triển nhanh của ngân hàng số, ví điện tử và thương mại điện tử, cùng với yêu cầu minh bạch hóa ngày càng cao trong quản lý, thanh toán không dùng tiền mặt vẫn là xu hướng chủ đạo. Trong bối cảnh đó, những biểu hiện dè dặt của một bộ phận hộ kinh doanh hiện nay có thể được xem là một “nhịp chững” mang tính tâm lý trong quá trình thích nghi, hơn là sự dịch chuyển thực chất của dòng tiền ra khỏi hệ thống.

Về dài hạn, khi chính sách được triển khai đồng bộ hơn, thông tin được truyền tải đầy đủ hơn và người kinh doanh dần quen với phương thức mới, thanh toán không dùng tiền mặt sẽ tiếp tục mở rộng, trở thành nền tảng quan trọng của một môi trường kinh doanh minh bạch và hiện đại.

(Còn nữa)