Truy xuất nguồn gốc để chặn thực phẩm "bẩn"

Hải quan cửa khẩu quốc tế Lào Cai và Trạm Biên phòng cửa khẩu quốc tế Lào Cai phối hợp triệt phá vụ vận chuyển thực phẩm không rõ nguồn gốc tại khu vực cửa khẩu Quốc tế Lào Cai.

Cấp bách khắc phục “khoảng trống” quản lý

Dự thảo sửa đổi Luật An toàn thực phẩm (ATTP) cùng cách tiếp cận quản lý dựa trên rủi ro được kỳ vọng sẽ khắc phục những “khoảng trống” giữa tiền kiểm và hậu kiểm, đồng thời siết chặt truy xuất nguồn gốc xuyên suốt từ sản xuất đến lưu thông.

Thực tế thời gian qua cho thấy, hàng loạt vi phạm quy mô lớn bị phát hiện đã bộc lộ rõ những bất cập trong cơ chế kiểm soát. Đáng chú ý, các vụ việc như hàng trăm tấn thịt lợn bệnh hay thực phẩm nhập lậu không rõ xuất xứ tồn tại trong thời gian dài trên thị trường cho thấy công tác quản lý hiện nay còn nặng về tiền kiểm, trong khi hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc chưa đủ hiệu quả.

Theo Chương trình xây dựng luật, pháp lệnh năm 2026, Quốc hội khóa XVI dự kiến xem xét, thông qua dự án Luật ATTP (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2. Lần sửa đổi này được kỳ vọng tạo ra chuyển biến căn bản trong phương thức quản lý, chuyển từ cách làm dàn trải sang tập trung, lấy yếu tố rủi ro làm trọng tâm.

Theo TS, Luật sư Lê Bá Thường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Pháp luật và Văn hóa Doanh nghiệp, một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay là sự phân tán trong quản lý khi trách nhiệm được chia cho ba bộ: Y tế, Nông nghiệp và Môi trường, Công Thương; trong đó Bộ Y tế chịu trách nhiệm chung.

Sự phân tán này, cùng với việc phân cấp mạnh về địa phương trong bối cảnh nguồn lực kiểm tra còn hạn chế, đã tạo ra những khoảng trống trong giám sát. Nhiều vi phạm chỉ được phát hiện khi sản phẩm đã lưu thông rộng rãi hoặc sau khi sự cố xảy ra, gây khó khăn cho việc xử lý và khắc phục hậu quả.

Một thách thức khác là hơn 90% diện tích sản xuất nông nghiệp hiện thuộc về các hộ nhỏ lẻ, song phần lớn mới dừng ở mức cam kết, chưa bắt buộc áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP. Điều này làm gia tăng nguy cơ tồn dư hóa chất và khiến việc kiểm soát chất lượng từ đầu vào gặp nhiều khó khăn, tiềm ẩn rủi ro ngộ độc thực phẩm và ảnh hưởng sức khỏe lâu dài.

Trong lĩnh vực bếp ăn tập thể, đặc biệt tại trường học, dù quy định kiểm thực ba bước đã được ban hành, việc triển khai vẫn chủ yếu dựa vào tự kiểm tra của đơn vị cung cấp. Thiếu cơ chế giám sát độc lập, cùng với việc chưa áp dụng rộng rãi các hệ thống quản lý tiên tiến như ISO 22000:2018, khiến hiệu quả kiểm soát chưa cao.

Theo ông Thường, hệ thống hiện nay cũng chưa có cơ chế đủ mạnh để thu hồi hoặc tạm dừng hiệu lực giấy chứng nhận khi phát hiện vi phạm, dẫn đến việc xử lý chưa kịp thời và thiếu công bằng giữa các doanh nghiệp.

Ông Thường cho rằng, hậu kiểm cần được xây dựng trên nền tảng lấy mẫu độc lập, kiểm nghiệm khách quan và đặc biệt là truy xuất nguồn gốc minh bạch. “Chỉ khi quy định rõ ràng, quy trình minh bạch, tiêu cực mới không còn đất tồn tại”, ông Thường nhấn mạnh.

Bộ Công Thương đề xuất, truy xuất nguồn gốc trở thành bắt buộc và việc đánh giá sự phù hợp phải thông qua các tổ chức được chỉ định.

Truy xuất nguồn gốc để kiểm soát thực phẩm

Song song với việc sửa đổi Luật ATTP, Bộ Công Thương đang đề xuất một cách tiếp cận mới trong quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa theo hướng dựa trên mức độ rủi ro. Theo đó, thay vì quản lý đồng đều, hàng hóa sẽ được phân loại thành các nhóm như rủi ro trung bình và rủi ro cao, kèm danh mục cụ thể và mã số HS để áp dụng biện pháp kiểm soát phù hợp.

Với nhóm hàng hóa có nguy cơ cao, tại dự thảo Thông tư quy định về quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước, Bộ Công Thương đề xuất, truy xuất nguồn gốc trở thành bắt buộc và việc đánh giá sự phù hợp phải thông qua các tổ chức được chỉ định. Ngược lại, các sản phẩm rủi ro thấp hơn sẽ được áp dụng cơ chế linh hoạt hơn, nhằm giảm thủ tục nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát chất lượng.

Đáng chú ý, hoạt động kiểm tra không còn dừng ở khâu thông quan đối với hàng nhập khẩu mà được thiết kế xuyên suốt toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ khi nhập khẩu, lưu thông trên thị trường đến giai đoạn hậu kiểm. Đối với hàng hóa trong nước, việc kiểm tra cũng được mở rộng, bao gồm cả kiểm tra định kỳ và đột xuất khi có dấu hiệu vi phạm.

Theo TS, Luật sư Lê Bá Thường, nội dung kiểm tra sẽ không chỉ dừng ở hồ sơ mà đi sâu vào toàn bộ quy trình sản xuất, từ nguyên liệu đầu vào, công nghệ chế biến đến điều kiện sản xuất và tay nghề lao động.

Trong cách tiếp cận mới, truy xuất nguồn gốc được xác định là một trụ cột quan trọng. Dự thảo quy định bắt buộc áp dụng đối với nhóm hàng rủi ro cao, đồng thời khuyến khích triển khai rộng rãi ở các nhóm còn lại thông qua các công cụ như mã số, mã vạch hoặc mã QR nhằm minh bạch thông tin và hỗ trợ giám sát.

Bên cạnh đó, yêu cầu kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý cũng được đặt ra bắt buộc. Thông tin về kiểm tra, cảnh báo vi phạm sẽ được cập nhật vào cơ sở dữ liệu quốc gia, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và hạn chế chồng chéo.

Có thể thấy, “Những thay đổi trong dự thảo luật ATTP và các quy định liên quan cho thấy xu hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên rủi ro, minh bạch và xuyên suốt. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi sẽ phụ thuộc lớn vào năng lực phối hợp giữa các cơ quan quản lý cũng như ý thức tuân thủ của doanh nghiệp”, ông Thường nhấn mạnh.