Thương mại điện tử: Lộ kẽ hở tiếp tay gian lận thương mại, hàng giả

Không ít nền tảng TMĐT vẫn hoạt động khi chưa hoàn tất các thủ tục pháp lý bắt buộc.

Nguy cơ tiềm ẩn từ khoảng trống pháp lý

Sự phát triển nhanh của TMĐT đang tạo ra những thay đổi lớn trong hành vi tiêu dùng tại Việt Nam. Tuy nhiên, đi cùng với tăng trưởng nhanh kéo theo nhiều hệ lụy đáng lo ngại. Những rủi ro này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng mà còn tiềm ẩn nguy cơ gian lận thương mại, buôn bán hàng giả, hàng nhái và lừa đảo trực tuyến.

Theo Trung tâm Thông tin, Tư vấn và Đào tạo thuộc Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (UBCTQG), Bộ Công Thương, thực tế cho thấy không ít nền tảng TMĐT vẫn hoạt động khi chưa hoàn tất các thủ tục pháp lý bắt buộc. Đây là vấn đề đáng chú ý trong bối cảnh giao dịch trực tuyến ngày càng phổ biến, quy mô thị trường ngày càng mở rộng nhưng việc kiểm soát còn nhiều hạn chế.

Theo Nghị định số 52/2013/NĐ-CP và các văn bản liên quan, mọi website và ứng dụng TMĐT bán hàng đều phải thực hiện thủ tục thông báo hoặc đăng ký với Bộ Công Thương. Quy định này nhằm xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm đối với các giao dịch phát sinh, đồng thời bảo đảm cơ chế xử lý khi xảy ra tranh chấp. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều website không công khai đầy đủ các thông tin pháp lý cần thiết.

Trung tâm Thông tin, Tư vấn và Đào tạo cho hay, những nền tảng này thường thiếu các dữ liệu cơ bản như tên doanh nghiệp, địa chỉ trụ sở, mã số thuế hoặc thông tin liên hệ rõ ràng. Việc thiếu thông tin nhận diện khiến người tiêu dùng gặp khó khăn khi cần khiếu nại hoặc yêu cầu giải quyết tranh chấp. Một trong những dấu hiệu dễ nhận biết là website không hiển thị biểu tượng “đã thông báo Bộ Công Thương” hoặc “đã đăng ký Bộ Công Thương”.

Trong một số trường hợp, biểu tượng này có xuất hiện nhưng không kèm theo đường dẫn xác thực. Điều này khiến người tiêu dùng không thể kiểm chứng tính hợp lệ của thông tin.

Ngoài ra, nhiều website cũng không công bố rõ ràng các chính sách quan trọng như đổi trả hàng hóa, bảo hành, vận chuyển hay bảo mật thông tin cá nhân. Khoảng trống này tạo điều kiện cho các hành vi gian lận phát sinh, đặc biệt trong môi trường trực tuyến vốn khó kiểm soát.

Gian lận giá làm xói mòn niềm tin thị trường

Bên cạnh vấn đề pháp lý, cách hiển thị giá trên các nền tảng TMĐT cũng đang đặt ra nhiều thách thức. Theo Ban Kiểm soát hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung (UBCTQG), giá hàng hóa hiện nay thường được trình bày dưới nhiều lớp thông tin khác nhau. Một sản phẩm có thể đồng thời hiển thị giá gốc, giá đã giảm, phần trăm khuyến mại, mã ưu đãi cùng với các điều kiện áp dụng đi kèm.

Cách trình bày trên khiến người tiêu dùng khó xác định mức giá thực tế cần thanh toán.

Không chỉ dừng lại ở cách hiển thị giá, nhiều nền tảng còn sử dụng các thông điệp mang tính thúc đẩy quyết định nhanh như “chỉ còn vài sản phẩm” hoặc “ưu đãi kết thúc trong 2 giờ”. Những thông điệp này tạo áp lực về thời gian, khiến người tiêu dùng giảm khả năng kiểm tra thông tin, từ đó dễ đưa ra quyết định trong trạng thái thiếu cân nhắc.

Khi kết hợp với mức giá “giảm sâu”, hiệu ứng tâm lý này có thể làm gia tăng sức hấp dẫn của sản phẩm, bất kể giá trị thực tế ra sao. Đây là yếu tố tiềm ẩn nguy cơ khiến người tiêu dùng mua phải hàng hóa không đúng chất lượng, thậm chí là hàng giả, hàng nhái.

Ban Kiểm soát hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung cho biết, một hiện tượng khác đang diễn ra phổ biến là tình trạng “khuyến mại thường xuyên”. Nhiều sản phẩm gần như luôn ở trạng thái giảm giá, khiến mức giá sau giảm trở thành mức giá quen thuộc. Trong khi đó, giá gốc chỉ mang tính hình thức, không phản ánh đúng giá trị thực của hàng hóa.

Thực tế này khiến người tiêu dùng khó phân biệt đâu là ưu đãi thực sự, đâu là chiêu thức marketing. Khi không thể xác định giá trị thực, người mua dễ bị dẫn dắt bởi các con số phần trăm giảm giá thay vì chất lượng sản phẩm. Đây cũng là môi trường thuận lợi cho hàng giả, hàng nhái trà trộn.

Các chuyên gia cho rằng, những biểu hiện nêu trên không chỉ ảnh hưởng đến từng giao dịch riêng lẻ mà còn tác động đến toàn bộ thị trường TMĐT. Theo TS Khúc Đại Long (Khoa Marketing, Trường Đại học Thương mại), khi người tiêu dùng thường xuyên gặp phải các mức giá không minh bạch, họ có xu hướng nghi ngờ các chương trình khuyến mại nói chung. Điều này buộc họ phải dành nhiều thời gian hơn để kiểm tra, so sánh thông tin trước khi đưa ra quyết định mua hàng.

“Hệ quả là chi phí tìm kiếm thông tin tăng lên, trong khi hiệu quả của việc mua sắm trực tuyến giảm xuống. Về lâu dài, niềm tin đối với các chương trình khuyến mại, kể cả những chương trình minh bạch, cũng có thể bị ảnh hưởng”, TS Long nhận định.

Ở góc độ cạnh tranh, việc sử dụng các cách thức trình bày thông tin gây nhầm lẫn có thể tạo ra lợi thế không công bằng giữa các doanh nghiệp. Những đơn vị tuân thủ quy định, cung cấp thông tin đầy đủ và minh bạch có thể gặp bất lợi so với các đơn vị sử dụng các thủ thuật thu hút người tiêu dùng.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin của tổ chức, cá nhân kinh doanh. Cụ thể, Điều 10 nêu rõ: “1. Tổ chức, cá nhân kinh doanh bị nghiêm cấm thực hiện các hành vi sau đây: a) Lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua việc cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác…”.

Đồng thời, Điều 21 của luật này quy định trách nhiệm cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về giá, phí và các chi phí liên quan đến giao dịch. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong môi trường TMĐT.

Trước những rủi ro hiện hữu, UBCTQG khuyến nghị người tiêu dùng cần chủ động kiểm tra thông tin pháp lý của website thông qua Cổng thông tin quản lý hoạt động TMĐT trước khi thực hiện giao dịch. Việc ưu tiên lựa chọn các nền tảng đã đăng ký hoặc thông báo với cơ quan quản lý được xem là yếu tố quan trọng để bảo đảm quyền lợi.