Minh bạch dữ liệu để giảm gian lận, buôn lậu

Minh bạch dữ liệu, làm rõ khái niệm “hàng giả” sẽ góp phần thu hẹp kẽ hở gian lận, buôn lậu. Ảnh minh họa.

Minh bạch dữ liệu để giảm gian lận

Theo nội dung dự thảo, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải thiết lập cơ chế để người tiêu dùng có thể lựa chọn rõ ràng phạm vi và mục đích cung cấp dữ liệu, đồng thời thể hiện sự đồng ý hoặc không đồng ý một cách minh bạch. Quy định này nhằm khắc phục tình trạng “đồng ý mặc định” vốn phổ biến lâu nay, khi người dùng buộc phải chấp nhận các điều khoản dài và khó hiểu để sử dụng dịch vụ.

Thực tiễn thi hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cho thấy còn nhiều bất cập. Các khái niệm liên quan đến thông tin cá nhân, phạm vi thu thập, mục đích sử dụng và cơ chế thể hiện sự đồng ý của người tiêu dùng chưa được quy định cụ thể. Điều này dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất giữa các doanh nghiệp.

Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, không ít doanh nghiệp hiện nay vẫn thu thập thông tin mang tính hình thức, thiếu minh bạch về mục đích sử dụng, thời gian lưu trữ và phạm vi chia sẻ dữ liệu. Hệ quả là người tiêu dùng gặp khó khăn trong việc kiểm soát thông tin cá nhân khi tham gia các giao dịch trực tuyến.

Song song với đó, các hành vi lừa đảo, gian lận trên môi trường thương mại điện tử (TMĐT) có xu hướng gia tăng. Nhiều khiếu nại liên quan đến việc lộ thông tin cá nhân, sử dụng dữ liệu sai mục đích hoặc bị theo dõi hành vi tiêu dùng để phục vụ quảng cáo không mong muốn.

Ban Thư ký các Hội đồng xử lý vụ việc cạnh tranh (Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương) nhận định, việc thu thập và sử dụng thông tin của người tiêu dùng trong các giao dịch số đang ngày càng trở thành một vấn đề nhạy cảm, khi người tiêu dùng chưa hoàn toàn kiểm soát được các mục đích và phạm vi sử dụng thông tin.

Trong bối cảnh đó, quy định mới về minh bạch dữ liệu được kỳ vọng sẽ giúp người tiêu dùng chủ động hơn, biết rõ dữ liệu nào được thu thập, sử dụng vào mục đích gì, trong thời gian bao lâu và có quyền từ chối nếu không phù hợp.

Không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ quyền riêng tư, dự thảo còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với doanh nghiệp. Việc minh bạch hóa dữ liệu buộc doanh nghiệp phải đầu tư hệ thống quản trị thông tin, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình khi xảy ra sự cố rò rỉ dữ liệu.

Theo bà Phạm Thị Xuân, Viện trưởng Viện phát triển bền vững và kinh tế số, trong bối cảnh các nền tảng số ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để cá nhân hóa dịch vụ, nguy cơ lạm dụng dữ liệu cá nhân sẽ gia tăng nếu thiếu cơ chế pháp lý đủ mạnh.

“Người tiêu dùng chỉ sẵn sàng tham gia sâu vào thương mại số khi họ cảm thấy an toàn về dữ liệu cá nhân. Niềm tin này chính là yếu tố nền tảng thúc đẩy tăng trưởng bền vững của kinh tế số”, bà Xuân cho hay.

Ở góc độ pháp lý, ThS, Luật sư Bùi Văn Đức, Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH Chân Thiện Mỹ (Đoàn luật sư TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, việc sửa đổi các quy định sẽ góp phần đồng bộ hệ thống pháp luật liên quan đến dữ liệu cá nhân, TMĐT và an toàn thông tin mạng. Trước đây, nhiều quy định chỉ mang tính nguyên tắc chung, gây khó khăn trong xử lý vi phạm và tạo khoảng trống cho hành vi lạm dụng dữ liệu.

Theo ông Đức, quy định mới yêu cầu doanh nghiệp thiết lập cơ chế để người tiêu dùng thể hiện sự đồng ý rõ ràng sẽ giúp giảm tranh chấp phát sinh trong giao dịch số.

Làm rõ khái niệm hàng giả để chống buôn lậu

Cùng với nội dung về dữ liệu cá nhân, Bộ Công Thương đang tổ chức khảo sát nhằm hoàn thiện khái niệm hàng giả trong Luật Thương mại năm 2025. Đây được xem là cơ sở quan trọng phục vụ công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và bảo vệ người tiêu dùng.

Việc khảo sát nhằm thu thập thông tin về tình hình thực thi pháp luật, những khó khăn, vướng mắc cũng như đề xuất từ các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và chuyên gia. Thực tế cho thấy, việc nhận diện và xử lý hàng giả vẫn còn nhiều lúng túng do khái niệm chưa thống nhất và thiếu cụ thể.

Theo Luật sư Bùi Văn Đức, khi khái niệm hàng giả được làm rõ, cơ quan chức năng sẽ có cơ sở pháp lý vững chắc hơn để xử lý vi phạm. Đồng thời, doanh nghiệp cũng có căn cứ rõ ràng để tuân thủ quy định, hạn chế rủi ro pháp lý.

“Đây cũng là yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ người tiêu dùng trước tình trạng hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ - một trong những vấn đề nổi cộm trên thị trường hiện nay, đặc biệt trong môi trường TMĐT”, ông Đức nhấn mạnh.

Cơ quan soạn thảo cho rằng, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là cần thiết. Các quy định hiện hành tuy đã tạo khuôn khổ pháp lý cơ bản nhưng chưa theo kịp tốc độ phát triển nhanh của công nghệ và thương mại số.

Những bất cập như thiếu thống nhất trong áp dụng, chưa rõ ràng về cơ chế đồng ý của người tiêu dùng hay trách nhiệm của các nền tảng trung gian đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật. Việc bổ sung quy định về dữ liệu cá nhân, làm rõ khái niệm hàng giả và tăng phân cấp quản lý sẽ góp phần xây dựng môi trường tiêu dùng an toàn, minh bạch.

Theo bà Xuân, khi quyền lợi được bảo đảm tốt hơn, người tiêu dùng sẽ tự tin hơn trong giao dịch, qua đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của TMĐT và kinh tế số. Tuy nhiên, để các quy định đi vào thực tiễn, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng. Đồng thời, cơ quan quản lý cần ban hành hướng dẫn chi tiết, tăng cường kiểm tra, giám sát và áp dụng chế tài đủ mạnh để xử lý vi phạm.

“Việc hoàn thiện khung pháp lý không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn góp phần quan trọng trong công tác phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, tạo nền tảng cho thị trường phát triển ổn định, minh bạch trong giai đoạn tới”, bà Xuân nhận định.