 |
| Hải quan cửa khẩu quốc tế Lào Cai phối hợp với lực lượng Biên phòng phát hiện, thu giữ lượng lớn thực phẩm vận chuyển trái phép qua khu vực cách ly thuộc Trung tâm Quản lý cửa khẩu quốc tế Lào Cai. Ảnh: HQKV7. |
Kiểm soát chặt từ cửa khẩu, chặn hàng giả từ đầu vào
Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), từ ngày 7/5 đến hết tháng 8/2026, cả nước xử lý hành chính 4.989 vụ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, tăng 242% so với cùng kỳ năm 2025. Riêng lĩnh vực quyền tác giả và quyền liên quan có 43 vụ bị xử lý hành chính, tăng 4.200%. Cùng trong thời gian này, 211 vụ bị khởi tố hình sự, trong khi cả năm 2025 có 43 vụ liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp bị khởi tố.
|
Những con số trên cho thấy hoạt động phát hiện, xử lý vi phạm đang được đẩy mạnh. Tuy nhiên, số vụ bị xử lý tăng chưa đồng nghĩa với tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đã được kiểm soát hiệu quả. Điều quan trọng là phải nhận diện đúng phương thức hoạt động, ngăn chặn nguồn hàng vi phạm và hạn chế nguy cơ tái diễn.
Theo ông Nguyễn Đăng Sinh, Chủ tịch Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam, thách thức lớn hiện nay là các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi. Hàng giả có thể được chia nhỏ, trà trộn với hàng hóa hợp pháp, luân chuyển qua nhiều kho bãi và điểm trung chuyển trước khi đến tay người tiêu dùng.
Cửa khẩu, theo ông Sinh cũng là một trong những địa bàn trọng yếu để ngăn hàng giả xâm nhập thị trường. Các hoạt động quá cảnh, gửi hàng vào kho ngoại quan và vận chuyển qua dịch vụ chuyển phát nhanh tiềm ẩn nhiều rủi ro do lượng hàng lớn, chủng loại đa dạng và tốc độ lưu chuyển nhanh. Theo ông, nếu chỉ dựa vào kiểm tra thủ công, lực lượng chức năng khó kiểm soát toàn bộ hàng hóa, trong khi kiểm tra dàn trải có thể làm tăng thời gian thông quan và chi phí cho doanh nghiệp.
“Cơ quan Hải quan cần chuyển mạnh sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu; tăng cường chia sẻ dữ liệu thông tin với Hải quan các nước; đánh giá rủi ro, tập trung nguồn lực vào những lô hàng có dấu hiệu bất thường. Các yếu tố như: hồ sơ khai báo, tuyến vận chuyển, chủng loại hàng hóa, lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp và dấu hiệu nghi vấn cần được phân tích, đối chiếu để lựa chọn đối tượng kiểm tra chuyên sâu”, ông Sinh khuyến nghị.
Cách tiếp cận này giúp nâng cao khả năng phát hiện vi phạm mà không tạo thêm áp lực kiểm tra đối với những lô hàng có mức độ rủi ro thấp. Mục tiêu là nhận diện đúng đối tượng, kiểm tra đúng trọng điểm và ngăn chặn hàng giả ngay từ khâu thông quan.
Tuy nhiên, hiệu quả quản lý rủi ro phụ thuộc lớn vào chất lượng dữ liệu. Nếu thông tin khai báo chỉ tập trung vào tên hàng, kích thước hoặc chất liệu, thiếu dữ liệu về nhãn hiệu, chủ sở hữu quyền và đặc điểm nhận diện sản phẩm, cơ quan chức năng sẽ khó phát hiện dấu hiệu xâm phạm từ sớm. Vì vậy, theo chuyên gia, việc kết nối, chia sẻ và đối chiếu thông tin về sản phẩm, nhãn hiệu, chủ thể quyền và tuyến vận chuyển có ý nghĩa quan trọng. Dữ liệu đầy đủ không chỉ hỗ trợ sàng lọc lô hàng nghi vấn mà còn giúp rút ngắn thời gian xác minh, nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm.
Một mắt xích không thể thiếu là sự phối hợp của doanh nghiệp và chủ sở hữu quyền. Ông Sinh cho rằng, doanh nghiệp nắm rõ đặc điểm sản phẩm chính hãng, những chi tiết thường bị làm giả và phương thức xâm phạm nhãn hiệu. Đây là nguồn thông tin có giá trị giúp lực lượng chức năng phân biệt hàng thật, hàng giả và xác minh dấu hiệu vi phạm.
Do đó, cơ chế phối hợp cần bảo đảm thông tin được chuyển đến đúng đầu mối, đúng thời điểm. Theo ông Sinh, muốn nâng cao hiệu quả chống hàng giả, cần kết hợp đồng bộ giữa kiểm soát tại cửa khẩu, phân tích dữ liệu và phối hợp với doanh nghiệp. Đây là giải pháp giúp phát hiện sớm nguồn hàng vi phạm, hạn chế hàng giả trà trộn vào dòng lưu chuyển thương mại hợp pháp, đồng thời bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và uy tín của doanh nghiệp.
Xác thực người bán, truy đến chủ thể đứng sau gian hàng
Hoàn thiện pháp luật và rút ngắn thời gian xác lập quyền sở hữu trí tuệ là một điều kiện quan trọng để doanh nghiệp bảo vệ tài sản và khai thác thành quả sáng tạo.
Theo Luật số 131/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026, cùng các quy định liên quan, hướng tới rút ngắn thời gian xử lý một số thủ tục. Theo đó, thời gian thẩm định đơn sáng chế giảm từ 18 tháng xuống 12 tháng; một số sáng chế thuộc lĩnh vực công nghệ chiến lược đã được thương mại hóa có thể được thẩm định trong 3 tháng.
Ông Sinh cho biết, nhãn hiệu, sáng chế và kiểu dáng công nghiệp không chỉ là những đối tượng được ghi nhận trên giấy tờ pháp lý, mà còn kết tinh vốn đầu tư, công sức nghiên cứu và quá trình xây dựng uy tín của doanh nghiệp. “Xác lập quyền kịp thời giúp doanh nghiệp có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để khai thác tài sản, hợp tác với đối tác và yêu cầu xử lý hành vi sao chép, làm giả”, ông chia sẻ.
Chuyên gia cho rằng, cần phân biệt rõ giữa xác lập quyền và thực thi quyền. Văn bằng bảo hộ tạo cơ sở pháp lý để chủ thể quyền bảo vệ tài sản trí tuệ nhưng không tự động ngăn hàng giả xuất hiện trên thị trường. Nếu doanh nghiệp không theo dõi hoạt động phân phối, không phát hiện sớm dấu hiệu xâm phạm, không lưu giữ chứng cứ hoặc chậm đề nghị xử lý, quyền đã được xác lập vẫn có thể khó phát huy đầy đủ giá trị trong thực tế.
Bởi vậy, cùng với việc hoàn thiện quy định pháp luật, cần nâng cao khả năng tiếp cận và tra cứu dữ liệu về chủ sở hữu, nhãn hiệu, sản phẩm và tình trạng bảo hộ. Theo ông Sinh, quy định cần đủ rõ để các bên xác định quyền, nghĩa vụ và căn cứ xử lý khi phát sinh vi phạm, đồng thời theo kịp sự thay đổi nhanh chóng của phương thức kinh doanh.
Với các nền tảng thương mại điện tử và đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian, việc tiếp nhận phản ánh, kiểm tra thông tin sản phẩm, xử lý nội dung vi phạm và phối hợp cung cấp dữ liệu theo quy định cần được thực hiện kịp thời. Đối với doanh nghiệp sở hữu thương hiệu, việc chủ động theo dõi thị trường trực tuyến, lưu giữ chứng cứ về gian hàng, sản phẩm và giao dịch cũng giúp rút ngắn quá trình xác minh khi có vụ việc phát sinh.
