Cải cách tại cảng cạn: Tối ưu bộ máy đón đầu thông quan tập trung

Khoảng cách pháp lý và thực trạng vận hành

Trong cấu trúc hạ tầng logistics quốc gia, cảng cạn (ICD) đóng vai trò là “cánh tay nối dài” giúp giải tỏa áp lực cho hệ thống cửa khẩu cảng biển và hàng không. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ quản lý nhà nước, khung pháp lý điều chỉnh hoạt động này đang bộc lộ những khoảng cách đáng kể giữa văn bản và thực tiễn vận hành.

Theo quy định tại khoản 3 Điều 4 Nghị định số 08/2015/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 59/2018/NĐ-CP, Bộ trưởng Bộ Tài chính quyết định việc tổ chức bộ máy, bố trí lực lượng làm thủ tục hải quan dựa trên quy hoạch và công bố hệ thống cảng cạn của cơ quan thẩm quyền.

Tiếp đó, khoản 1 Điều 1 Nghị định số 167/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 đã cập nhật yêu cầu cơ quan Hải quan công nhận các kho, bãi, địa điểm đủ điều kiện tập kết, kiểm tra, giám sát theo tiêu chuẩn quy định tại Nghị định số 68/2016/NĐ-CP và Nghị định số 67/2020/NĐ-CP.

Hàng hóa ra vào ICD Phước Long.

Quy trình mang tính tầng nấc này vô hình trung tạo ra một rào cản hành chính lớn khi mỗi cảng cạn sau khi được Bộ Giao thông vận tải (nay là Bộ Xây dựng) công bố, chi cục hải quan khu vực phải trình Bộ Tài chính ban hành Quyết định công nhận địa điểm, kéo theo việc thiết lập các đơn vị nghiệp vụ tương ứng như Hải quan Cảng nội địa Tiên Sơn (Bắc Ninh), Đội nghiệp vụ ICD Thành Đạt (Quảng Ninh), Hải quan ICD Phước Long (TP. Hồ Chí Minh), hay các đơn vị tại ICD Sóng Thần, Biên Hòa, Long Bình Tân (Đồng Nai) và ICD Thụy Vân (Phú Thọ).

Sự bất cập trở nên gay gắt hơn khi đối chiếu với nguồn lực biên chế thực tế của ngành Hải quan hiện nay. Với chủ trương tinh gọn bộ máy, việc duy trì một lực lượng nhân sự cố định tại tất cả các cảng cạn là điều vô cùng khó khăn.

Thực tế cho thấy nhiều ICD sau khi được công nhận có lưu lượng hàng hóa phát sinh không thường xuyên, thậm chí rất thấp, dẫn đến tình trạng “thừa bộ máy nhưng thiếu việc làm”, gây lãng phí nguồn lực nhà nước nghiêm trọng. Nhiều địa điểm dù đã có quyết định công nhận làm thủ tục hải quan từ cấp Bộ, nhưng do thiếu hụt nhân lực, cơ quan quản lý không thể thành lập một tổ nghiệp vụ chuyên trách mà chỉ có thể giao cho một đơn vị thực hiện công tác kiểm tra, giám sát đơn thuần.

Điều này dẫn tới sự chồng chéo, làm suy giảm năng lực kiểm soát rủi ro và không đảm bảo đầy đủ các quy trình nghiệp vụ theo đúng quy định của pháp luật về quản lý hải quan.

Hơn nữa, trong lộ trình sắp xếp ổn định tổ chức bộ máy theo mô hình tổ chức mới, ngành Hải quan đang hướng mạnh tới việc thực hiện mô hình thông quan tập trung. Đây là mô hình hiện đại dựa trên nền tảng kỹ thuật số, nơi các giao dịch hồ sơ được xử lý tập trung tại một đầu mối, tách biệt hoàn toàn với địa điểm kiểm tra thực tế hàng hóa.

Việc duy trì một địa điểm làm thủ tục hải quan cố định gắn với từng ICD theo cách tiếp cận truyền thống đã không còn phù hợp, nếu không muốn nói là trở thành lực cản cho tiến trình hiện đại hóa. Nếu không có sự thay đổi đột phá về quy định công nhận địa điểm, cơ quan Hải quan sẽ tiếp tục bị ràng buộc trong những quy định hành chính tĩnh tại, không thể linh hoạt điều phối nhân sự theo luồng chảy thực tế của thương mại, từ đó làm giảm khả năng cạnh tranh của toàn hệ thống cảng cạn nội địa.

Lựa chọn mục tiêu phát triển bền vững

Đứng trước những thách thức về nhân sự và hiệu quả vận hành, việc đánh giá các kịch bản cải cách được đặt lên bàn cân nhằm tìm kiếm lối đi tối ưu cho cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trong giai đoạn mới.

Thay vì duy trì cơ chế cũ vốn mang tính hành chính nặng nề, việc bãi bỏ thủ tục công nhận cấp Bộ tại cảng cạn được xem là lựa chọn chiến lược, hóa giải triệt để các rào cản vận hành và áp lực bộ máy vốn đã tồn tại bấy lâu. Theo giải pháp này, quy trình sẽ được tinh gọn triệt để khi giảm bớt một thủ tục hành chính ở cấp Trung ương, trực tiếp rút ngắn thời gian tiếp cận dịch vụ công cho các nhà đầu tư hạ tầng và loại bỏ các tầng nấc trung gian không cần thiết.

Đối với các cảng cạn mới được công bố, cơ quan Hải quan địa phương sẽ chủ động ra quyết định công nhận là địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu tập trung, tạo ra sự đồng bộ tương tự như mô hình quản lý tại các cảng biển hay cảng hàng không quốc tế. Sự chuyển đổi này mang lại giá trị kế thừa quan trọng khi các địa điểm đã hoạt động trước đây vẫn tiếp tục vận hành ổn định dưới hình thức quản lý mới mà không gây ra bất kỳ xáo trộn hay gián đoạn nào cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp đang sử dụng dịch vụ tại địa bàn.

Tác động của việc lựa chọn giải pháp bãi bỏ thủ tục là vô cùng sâu sắc và đa chiều đối với toàn bộ hệ sinh thái logistics quốc gia. Đối với Nhà nước, giải pháp này tháo gỡ trực tiếp áp lực về biên chế, cho phép cơ quan Hải quan linh hoạt điều phối nhân lực dựa trên lưu lượng hàng hóa thực tế thay vì phải duy trì những bộ máy hành chính tĩnh tại vốn không phát sinh khối lượng công việc tương xứng.

Đối với doanh nghiệp, việc bãi bỏ thủ tục cấp Bộ không chỉ minh bạch hóa môi trường đầu tư mà còn cắt giảm đáng kể chi phí tuân thủ, từ đó đẩy nhanh tiến độ khai thác hạ tầng cảng cạn ngay sau khi hoàn thành đầu tư xây dựng. Đặc biệt, việc công nhận ICD là địa điểm tập kết, kiểm tra tập trung sẽ tạo ra sự thống nhất trong quy trình quản lý, giúp doanh nghiệp tiếp cận dễ dàng hơn với các dịch vụ Hải quan số hóa hiện đại.

Đây chính là nền tảng cốt yếu để thực hiện thành công mô hình thông quan tập trung, nơi mà tính hiệu quả và tốc độ xử lý trở thành thước đo hàng đầu cho năng lực quản trị của ngành Hải quan trong kỷ nguyên kinh tế số.

Theo đánh giá của Cục Hải quan, cuộc cải cách quy định tại cảng cạn theo hướng tinh gọn và phân cấp mạnh mẽ là minh chứng rõ nét cho quyết tâm của Bộ Tài chính trong việc hiện thực hóa các nghị quyết của Chính phủ về cải cách hành chính thực chất. Tác động cộng hưởng từ việc bãi bỏ thủ tục này không chỉ góp phần tối ưu hóa dòng chảy hàng hóa và giảm chi phí logistics cho nền kinh tế, mà còn nâng cao vị thế cạnh tranh của Việt Nam trong chuỗi cung ứng quốc tế đang ngày càng khắt khe.

Đặc biệt, hiệu quả mang lại vượt xa các con số về tiết kiệm ngân sách hay tinh giản biên chế, mà cao hơn cả là sự gia tăng năng lực quản trị quốc gia, tạo tiền đề vững chắc cho một mô hình Hải quan thông minh và hiện đại. Việc dũng cảm thay đổi những quy định không còn phù hợp để đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng chính là bước đi quyết định nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.