Cửa khẩu thông minh: Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam

Khi nền kinh tế số đang chuyển mình mạnh mẽ trên toàn cầu, Việt Nam cũng không ngoại lệ, trong đó, Cửa khẩu thông minh mở ra cơ hội mới cho hoạt động XNK, tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển kinh tế biên mậu của đất nước.

Thực trạng và nhu cầu tại Việt Nam

Theo đánh giá, hiện nay, hoạt động thông quan tại các cửa khẩu Việt Nam đang gặp nhiều thách thức. Trong đó, một số tỉnh biên giới có lưu lượng hàng hóa XNK mỗi ngày lớn như: Lạng Sơn, Lào Cai, Quảng Ninh, Hải Phòng đang đặt ra nhiều vấn đề cho công tác quản lý và tạo thuận lợi thương mại.

Điển hình, tại Lạng Sơn, hàng năm, có khoảng 3.700 - 4.000 DN, tổ chức kinh tế thực hiện các thủ tục XNK hàng hóa qua biên giới, hiệu suất thông quan cao, cao điểm đạt trên 2.000 lượt xe/ngày… Đặc biệt tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Lạng Sơn), mô hình thông quan truyền thống đã tiệm cận hiệu suất thông quan tối đa khoảng 1.350 xe/ngày, thấp hơn nhiều so với nhu cầu thực tế. Trong khi đó, thời gian thông quan kéo dài, làm tăng chi phí, giảm sức cạnh tranh của hàng hóa XK Việt Nam.

Lượng hàng hóa dồn về các khu vực cửa khẩu trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn liên tục gia tăng trong những năm trở lại đây.

Báo cáo của Ban Quản lý KKT cửa khẩu cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn chỉ rõ, nếu như giai đoạn 2016-2020, tổng kim ngạch XNK qua các cửa khẩu của tỉnh Lạng Sơn chỉ đạt 17,5 tỷ USD, tăng 6 tỷ USD so với giai đoạn 2011-2015; trong giai đoạn 2021 - 2025, tổng kim ngạch XNK hàng hóa các loại hình qua các cửa khẩu tỉnh Lạng Sơn đạt khoảng 198 tỷ USD, tổng kim ngạch XNK mở tờ khai tại Chi cục Hải quan khu vực VI đạt khoảng 24,2 tỷ USD. Đáng chú ý năm 2024, tỉnh Lạng Sơn đã xác lập kỷ lục về tổng kim ngạch XNK khi đạt 66,4 tỷ USD, tăng 27,6% so với năm 2023 và chiếm gần 1/3 tổng kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Chỉ tính riêng 8 tháng của năm 2025, hoạt động XNK qua các cửa khẩu trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn đạt hiệu suất thông quan rất cao, trung bình khoảng 1.550 lượt xe/ngày, cao điểm đạt trên 2.000 lượt xe/ngày. Riêng số lượng phương tiện chở hàng hóa XK của Việt Nam đến các cửa khẩu của tỉnh Lạng Sơn trong tháng 8 là hơn 67.000 phương tiện, tăng hơn 25% so với tháng 7/2025. Đến ngày 31/8/2025, tổng kim ngạch XNK các loại hình đạt gần 59 tỷ USD, tăng gần 44% so với cùng kỳ năm 2024.

Mặc dù các lực lượng chức năng, các DN bến bãi tại cửa khẩu đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, tác nghiệp, song các hệ thống này rời rạc, không có sự liên thông, gắn kết với nhau. Đây cũng là hạn chế lớn nhất gây ảnh hưởng tới tốc độ thông qu an hàng hóa qua khu vực cửa khẩu. Mặt khác, do sử dụng nhiều hệ thống phần mềm thiếu tính tổng thể, không đồng bộ tại khu vực cửa khẩu nên công tác quản lý, theo dõi, giám sát, đánh giá toàn bộ hoạt động của khu vực cửa khẩu gặp rất nhiều khó khăn, thiếu sự thống nhất về thông tin, có nguy cơ phát sinh nhiều vấn đề không minh bạch.

Đánh giá từ quá trình triển khai Nền tảng cửa khẩu số, Công ty CP Hữu Nghị Xuân Cương (đơn vị kinh doanh bến bãi, dịch vụ logistics tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị) cho biết, DN cũng luôn phải cập nhật, khắc phục những hạn chế để phù hợp với những giải pháp công nghệ chung, song song với đó, việc đẩy mạnh chuyển đổi số đã cắt giảm chi phí vận hành, tăng trải nghiệm của khách hàng, gia tăng những tiện ích về quản trị nội bộ để hướng tới mục tiêu chuyển mình thành DN số.

Kinh nghiệm và bài học

Cửa khẩu thông minh là mô hình tổ chức và hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước tại khu vực cửa khẩu dựa trên ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại vào quá trình giao nhận hàng hóa XNK. Tổ chức Hải quan thế giới (WCO) cũng đã chọn chủ đề “Biên giới thông minh hỗ trợ dòng chảy thương mại, du lịch và vận tải” làm trọng tâm hoạt động, khuyến khích các quốc gia thành viên triển khai các giải pháp biên giới số và thông minh để tăng cường hợp tác quốc tế, đảm bảo dòng chảy hàng hóa hiệu quả và an toàn.

Ngoài ra, trong sáng kiến “Hải quan thông minh 2020”, Nhật Bản đã đề ra các mục tiêu nhằm cải thiện hiệu quả vận hành, ứng dụng công nghệ tiên tiến như AI và dữ liệu lớn (Big Data) để tối ưu hóa quản lý hải quan và tạo thuận lợi cho các DN.

Đại diện Hải quan khu vực VI trao đổi về kinh nghiệm với Hải quan Nam Ninh (Trung Quốc) về xây dựng Hải quan số - bước đệm để hướng đến xây dựng mô hình Hải quan thông minh và Cửa khẩu thông minh. Ảnh: Tô Hà

Hay Liên minh châu Âu (EU) thông qua gói “Smart Borders Package”, dự kiến triển khai trong giai đoạn 2025-2026. Gói này nhằm tạo thuận lợi cho kiểm soát biên giới, cải thiện an ninh nội địa thông qua việc nhận dạng chăt chẽ hơn tại biên giới bên ngoài và tạo điều kiện phát hiện những người ở quá hạn trong lãnh thổ EU. Ngoài ra, Hệ thống Nhập cảnh/Xuất cảnh (EES) của EU được phát triển để cải thiện chất lượng kiểm soát biên giới đối với công dân nước thứ ba và đặc biệt là giúp xác định những người đang ở bất hợp pháp trong khu vực Schengen (khu vực Schengen hiện có 29 quốc gia thành viên, bao gồm 25 quốc gia thuộc EU và 4 quốc gia EFTA (Iceland, Liechtenstein, Na Uy, Thụy Sĩ), cho phép tự do đi lại mà không cần kiểm soát biên giới nội bộ).

Còn tại Trung Quốc, Hải quan Trung Quốc đã triển khai chiến lược hiện đại hóa với ba trụ cột chính là Hải quan thông minh, Biên giới thông minh và Kết nối thông minh (“Smart Customs, Smart Borders and Smart Connectivity” (“3S”)). Chiến lược này tập trung vào ứng dụng công nghệ cao để tự động hóa quy trình, tăng cường quản lý và giảm thời gian xử lý hàng hóa XNK. Trong đó, tối ưu hóa các phương tiện kiểm soát để hiện đại hóa hệ thống quản lý và năng lực hải quan. Chiến lược này còn khuyến khích tất cả cơ quan Hải quan và biên giới chia sẻ thông tin, tăng cường hoạt động chung, kiểm soát rủi ro để đạt được quản lý biên giới phối hợp. Ngoài ra, Kết nối thông minh khuyến khích sự kết nối liên thông, khả năng tương thích của các hệ thống và tiêu chuẩn, sự hợp tác của các bên liên quan trong chuỗi cung ứng toàn cầu để đảm bảo an ninh, tạo thuận lợi cho thương mại.

Từ các mô hình sáng kiến trên thế giới, nhiều chuyên gia cho rằng việc ứng dụng công nghệ như (AI), Internet vạn vật (IoT), nhận diện sinh trắc học, phân tích dữ liệu, blockchain… là xu hướng tất yếu trong quản lý biên giới hiện đại. Việt Nam cần tăng cường đầu tư vào hạ tầng công nghệ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao có khả năng vận hành, phát triển các hệ thống này.

Nhiều chuyên gia hoạt động trong lĩnh vực thương mại cho rằng, việc hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển Cửa khẩu thông minh, do đó, Việt Nam cần tiếp tục tăng cường hợp tác với các quốc gia láng giềng, để đảm bảo tính tương thích, liên kết của các hệ thống. Bên cạnh đó, cần có cơ chế bảo vệ quyền riêng tư, an ninh thông tin mạnh mẽ khi triển khai các hệ thống Cửa khẩu thông minh. Trong đó, việc thu thập, xử lý dữ liệu sinh trắc học, thông tin cá nhân đòi hỏi phải có các biện pháp bảo mật nghiêm ngặt.

Đáng chú ý, việc phát triển Cửa khẩu thông minh cần được xem là một phần của chiến lược số hóa, phát triển thương mại số tổng thể. Bởi theo Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), các dịch vụ được cung cấp kỹ thuật số đã ghi nhận mức tăng trưởng nhất định về giá trị kể từ năm 2005, tăng trung bình 8.1% mỗi năm ở giai đoạn 2005-2022, vượt qua tốc độ tăng trưởng thương mại hàng hóa. Do vậy, Việt Nam cần tận dụng cơ hội này để thúc đẩy thương mại số.