Xây dựng hệ thống dữ liệu hải quan theo thời gian thực và tự động hóa toàn diện

Cải cách cốt lõi trong dự thảo Luật Hải quan lần này là đơn giản hóa hồ sơ thủ tục hải quan thông qua việc chuyển đổi toàn bộ chứng từ giấy sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử. Ảnh: H.Nụ

Số hóa toàn diện

Làm rõ nét kiến trúc công nghệ được lồng ghép xuyên suốt trong dự thảo Luật Hải quan sửa đổi, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng chia sẻ, toàn Ngành đang triển khai tái thiết kế toàn diện các quy trình nghiệp vụ lõi để xây dựng hệ thống Hải quan số đồng bộ. Việc quy định cụ thể đường lối này nhằm tạo hành lang pháp lý vững chắc cho việc ứng dụng các thành tựu mới nhất của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và internet vạn vật (IoT) vào công tác quản lý nhà nước về hải quan.

“Cải cách cốt lõi trong dự thảo Luật Hải quan lần này là đơn giản hóa hồ sơ thủ tục hải quan thông qua việc chuyển đổi toàn bộ chứng từ giấy sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử. Quy trình tự động này sẽ đẩy nhanh tốc độ xử lý và giải quyết hồ sơ của toàn bộ 192 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực hải quan hiện nay, loại bỏ hoàn toàn việc nộp chứng từ giấy đối với các thủ tục thông thường”, ông Nguyễn Thành Hưng nhấn mạnh.

Ông Kim Long Biên, Trưởng ban Ban Pháp chế, Cục Hải quan Dự thảo Luật Hải quan sửa đổi kiên quyết bãi bỏ nhiều điều khoản không còn phát sinh trong thực tiễn. Điển hình như bãi bỏ thẩm quyền của Thủ tướng Chính phủ trong các trường hợp đặc biệt về miễn kiểm tra thực tế hàng hóa tại điểm c khoản 1 Điều 33 (do thực tế thi hành không phát sinh và chưa xác định được cụ thể, rõ ràng các tiêu chí đặc biệt). Song song đó, loại bỏ hoàn toàn các điều khoản sửa đổi các luật khác đã hết hiệu lực tại Điều 101 và Điều 102 để bảo đảm tính đồng bộ tuyệt đối, tránh xung đột pháp lý với Luật Quản lý thuế và Luật Xử lý vi phạm hành chính hiện hành.

Khi các hồ sơ được số hóa đồng bộ dưới dạng thông điệp dữ liệu theo quy định mới của Luật Hải quan, hệ thống thông minh sẽ tự động phân tích hành vi, chấm điểm tuân thủ và phân luồng kiểm tra rủi ro mà không cần sự can thiệp chủ quan của con người. Điều này loại bỏ hoàn toàn các khâu trung gian, giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp giữa công chức hải quan và doanh nghiệp, ngăn ngừa tận gốc rủi ro phiền hà, sách nhiễu, tạo môi trường kinh doanh minh bạch ở mức tối đa cho nền kinh tế.

Khi dữ liệu được liên thông thời gian thực giữa cơ quan Hải quan và các bên liên quan theo quy định của Luật mới, cơ quan quản lý không chỉ tinh gọn được bộ máy tác nghiệp mà quan trọng hơn là thiết lập được cơ chế giám sát số.

Hệ thống sẽ tự động đưa ra các cảnh báo sớm dựa trên thuật toán quản lý rủi ro hiện đại, giúp chuyển dịch hoàn toàn phương thức quản lý từ kiểm tra hồ sơ hành chính sang phân tích dữ liệu hành vi. Đây là nền tảng cốt lõi để bảo đảm tính dự báo cao của môi trường đầu tư vĩ mô.

Tinh gọn thủ tục

Định hướng quản trị hiện đại cũng đòi hỏi sự quyết đoán trong việc cắt bỏ những quy định lỗi thời, không còn phù hợp với thực tế vận hành nhằm đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Đứng ở góc độ nghiên cứu, TS. Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) đánh giá cao tư duy thiết kế luật dựa trên dữ liệu, nhưng đồng thời nhấn mạnh tính đồng bộ khi thực thi.

Việc luật hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu thời gian thực và công nhận thông điệp dữ liệu điện tử là bước chuyển mang tính cách mạng trong tư duy lập pháp hải quan. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào mức độ sẵn sàng và tính tương thích về hạ tầng công nghệ của các bộ, ngành liên quan tham gia vào Cơ chế một cửa quốc gia.

Tại Hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan do VCCI tổ chức ngày 11/6/2026, nhiều doanh nghiệp kỳ vọng bước tiến cải cách đột phá. Ảnh: Quang Hùng

Để giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, thông tin một khi đã được số hóa và cập nhật lên hệ thống hải quan thì không được phép yêu cầu doanh nghiệp phải khai báo lại dưới bất kỳ hình thức nào ở các bộ ngành khác. Luật Hải quan sửa đổi cần thiết lập một quy chuẩn dữ liệu dùng chung có tính ràng buộc pháp lý cao để bảo đảm dòng chảy dữ liệu thực sự thông suốt, tạo đột phá lớn cho năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam”, TS. Nguyễn Minh Thảo nhấn mạnh.

Từ góc độ của của doanh nghiệp chịu tác động trực tiếp bởi dòng chảy thương mại ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) nhận định, đối với ngành dịch vụ logistics, thời gian và sự minh bạch của quy trình thông quan chính là yếu tố cốt lõi quyết định chi phí và năng lực cạnh tranh của toàn hệ thống chuỗi cung ứng. Việc dự thảo luật hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực và công nhận giá trị pháp lý tuyệt đối của thông điệp dữ liệu điện tử thay thế chứng từ giấy là bước đi trúng đích, giúp xóa bỏ các điểm nghẽn về thủ tục tại biên giới, giảm tối đa thời gian giải phóng hàng hóa và tiết giảm chi phí lưu kho bãi cho doanh nghiệp.

Đại diện VLA kỳ vọng, khi Luật Hải quan sửa đổi đi vào thực thi, hệ thống cổng thông tin hải quan thông minh không chỉ dừng lại ở việc tự động hóa tác nghiệp, mà cần vận hành như một hệ sinh thái mở, kết nối thông suốt với hạ tầng số của các cảng biển, kho bãi và các bên liên quan, tạo bệ phóng vững chắc cho hoạt động logistics quốc gia bứt phá.

Quan điểm nhất quán của cơ quan soạn thảo là không né tránh vướng mắc thực tiễn của doanh nghiệp. Cơ quan Hải quan cam kết tiếp thu tối đa các đóng góp hợp lý, hướng tới việc thúc đẩy mạnh mẽ sự tuân thủ tự nguyện trên cơ sở phân loại mức độ rủi ro hệ thống, biến năng lực công nghệ và sự minh bạch thể chế từ đợt sửa đổi Luật Hải quan này thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi của quốc gia trong giai đoạn chiến lược 2026 – 2030.