 |
| AI không chỉ là công cụ của bên vi phạm, công nghệ này đồng thời cũng đang trở thành “vũ khí” mới trong hoạt động thực thi quyền SHTT. Ảnh minh hoạ. |
AI và những biến tướng mới của vi phạm sở hữu trí tuệ
AI đang bị lợi dụng để tạo nên một “hệ sinh thái vi phạm” tinh vi, nơi quảng cáo giả được sản xuất hàng loạt, gian hàng ảo hoạt động tự động và dấu vết vi phạm liên tục bị xóa nhòa bằng công nghệ.
Những con số mới nhất cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với công tác thực thi quyền SHTT. Theo Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng trên cả nước đã xử lý khoảng 3.000 vụ hàng giả và vi phạm quyền SHTT, tăng hơn 167% so với cùng kỳ năm trước.
Những con số trên không chỉ phản ánh quy mô ngày càng lớn của thị trường hàng giả mà còn cho thấy mặt trận chống xâm phạm SHTT đang dịch chuyển nhanh chóng sang môi trường số.
Từ các sàn thương mại điện tử (TMĐT) đến mạng xã hội và nền tảng quảng cáo xuyên biên giới, vi phạm SHTT giờ đây không còn diễn ra theo kiểu thủ công. AI cho phép các đối tượng tạo hàng loạt tài khoản bán hàng ảo, tự động thay đổi dữ liệu nhận diện, tối ưu quảng cáo để đánh lừa người tiêu dùng và né tránh cơ chế kiểm soát của nền tảng.
Điều đáng nói là các hành vi này có thể diễn ra đồng thời ở nhiều quốc gia, trên nhiều nền tảng và được tự động hóa gần như hoàn toàn. Hệ thống quảng bá sử dụng AI thậm chí có thể tạo nội dung quảng cáo giống hệt thương hiệu thật, khiến người tiêu dùng rất khó phân biệt.
Theo PGS.TS Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, nền kinh tế sáng tạo hiện đã bước sang một giai đoạn mới, khi AI tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất nội dung, thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ con người như trước đây.
Trong bối cảnh đó, tài sản trí tuệ không còn đơn thuần là công cụ pháp lý để bảo hộ sáng chế hay bản quyền, mà đã trở thành nguồn lực chiến lược của doanh nghiệp và quốc gia. Giá trị cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng tạo lập, quản trị và bảo vệ tri thức trong môi trường số.
Điều này đồng nghĩa với việc quản trị tài sản trí tuệ cũng thay đổi về bản chất. Khi quyền SHTT bị xâm phạm hoặc khó thực thi trên môi trường mạng, giá trị của tài sản trí tuệ cũng suy giảm theo. Một thương hiệu có thể mất uy tín chỉ sau vài ngày bị hàng giả tấn công trên các nền tảng số. Một sản phẩm sáng tạo có thể bị sao chép hàng loạt và phát tán xuyên biên giới trước khi chủ sở hữu kịp phát hiện.
Tuy nhiên, AI không chỉ là công cụ của bên vi phạm. Công nghệ này đồng thời cũng đang trở thành “vũ khí” mới trong hoạt động thực thi quyền SHTT.
Theo ThS, Luật sư Lê Xuân Lộc, AI hiện có thể quét dữ liệu trên diện rộng để phát hiện dấu hiệu vi phạm nhãn hiệu hoặc bản quyền trên website, mạng xã hội và sàn TMĐT với tốc độ vượt xa khả năng xử lý của con người.
Nhiều nền tảng quốc tế đã triển khai các hệ thống ứng dụng AI nhằm bảo vệ bản quyền và thương hiệu. Điển hình như hệ thống Content ID của YouTube có khả năng tự động đối chiếu dữ liệu tham chiếu để phát hiện và xử lý nội dung vi phạm bản quyền gần như theo thời gian thực.
Một số doanh nghiệp công nghệ khác cũng sử dụng thuật toán học máy để nhận diện logo giả mạo, phát hiện hàng nhái hoặc nội dung xâm phạm trên internet.
Một xu hướng đáng chú ý khác là cuộc cạnh tranh về tài sản trí tuệ hiện không còn nằm ở số lượng sáng chế, mà chuyển dần sang khả năng kiểm soát toàn bộ hệ sinh thái công nghệ và dữ liệu.
Ông Nguyễn Hữu Cẩn, Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia cho rằng, lợi thế cạnh tranh hiện nay thuộc về những doanh nghiệp kiểm soát được nền tảng công nghệ, dữ liệu và các sáng chế tiêu chuẩn kỹ thuật thiết yếu. Điều này có thể thấy rõ ở các tập đoàn công nghệ lớn như: NVIDIA, Microsoft, Google, Amazon hay Meta.
Trong môi trường số, phạm vi của tài sản trí tuệ vì thế cũng mở rộng đáng kể. Ngoài nhãn hiệu, bản quyền hay kiểu dáng công nghiệp, dữ liệu huấn luyện AI, mô hình AI và thuật toán giờ đây cũng trở thành tài sản cần được bảo vệ.
 |
| Một số hành vi xâm phạm phổ biến trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. |
Tăng năng lực truy vết vi phạm sở hữu trí tuệ trong môi trường AI
Ở chiều ngược lại, việc truy vết chủ thể vi phạm ngày càng khó khăn do tính ẩn danh và phi tập trung của internet. Các đối tượng có thể sử dụng AI để thay đổi liên tục dữ liệu nhận diện, tạo nhiều lớp tài khoản trung gian và vận hành quảng cáo bằng danh tính giả.
Không chỉ hàng hóa hữu hình như mỹ phẩm, dược phẩm, thực phẩm chức năng hay đồ điện tử bị làm giả, hành vi xâm phạm còn lan sang nội dung số, quảng cáo trực tuyến và bản quyền trên mạng xã hội.
Các nền tảng như Facebook, TikTok hay Zalo đang trở thành môi trường bị lợi dụng để quảng bá và phân phối hàng giả. Hàng hóa được chia nhỏ qua nhiều khâu trung gian, vận chuyển bằng dịch vụ bưu chính hoặc chuyển phát nhanh, trong khi người bán dễ dàng ẩn danh.
Đáng chú ý, theo công bố của cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ, Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm thị trường có nhiều vi phạm quyền SHTT. Đây không chỉ là cảnh báo về môi trường đầu tư mà còn đặt ra sức ép lớn đối với năng lực thực thi pháp luật trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
Trước thực trạng đó, Chính phủ đã yêu cầu các lực lượng chức năng đồng loạt triển khai cao điểm đấu tranh chống xâm phạm quyền SHTT trên phạm vi toàn quốc. Theo Công điện số 38/CĐ-TTg, chiến dịch cao điểm diễn ra từ ngày 7/5 đến 30/5/2026 nhằm tập trung ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng, cuộc chiến chống xâm phạm SHTT trong thời đại AI không thể chỉ dựa vào các biện pháp quản lý truyền thống. Khi vi phạm mang tính công nghệ, xuyên biên giới và ẩn danh, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa điều tra số, giám định chuyên môn, quản lý thị trường, cơ quan thuế, hải quan và cả các nền tảng công nghệ.
Luật AI 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/3/2026) và Luật SHTT sửa đổi 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/4/2026) đã bổ sung nhiều quy định về quản trị dữ liệu, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm soát rủi ro đối với hệ thống AI.
Đáng chú ý, pháp luật hiện hành xác định quyền tác giả chỉ phát sinh đối với tác phẩm do con người trực tiếp sáng tạo. Những sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra mà không có sự tham gia đáng kể của con người sẽ không thuộc phạm vi bảo hộ quyền tác giả.
Trong bối cảnh AI đang thâm nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế số, bài toán sở hữu trí tuệ giờ đây không còn đơn thuần là bảo vệ một nhãn hiệu hay một bản quyền riêng lẻ. Đó đã trở thành câu chuyện về quản trị dữ liệu, kiểm soát hệ sinh thái công nghệ và bảo vệ giá trị sáng tạo trong toàn bộ không gian số toàn cầu.
