 |
| Hoạt động nghiệp vụ tại Chi cục Hải quan khu vực IV. Ảnh: Quang Hùng |
Số doanh nghiệp được đánh giá tuân thủ ngày càng tăng
Theo thống kê của Cục Hải quan, năm 2020, cơ quan Hải quan thực hiện đánh giá tuân thủ đối với 113.446 doanh nghiệp.
Năm 2021, con số này tăng lên 179.634 doanh nghiệp, tăng 66.188 doanh nghiệp so với năm trước.
Năm 2022, có 195.116 doanh nghiệp được đánh giá tuân thủ, tăng 15.482 doanh nghiệp so với năm 2021.
Năm 2023, số doanh nghiệp được đánh giá tăng lên 213.819, tăng 18.703 doanh nghiệp.
Đến năm 2024, con số này đạt 233.311 doanh nghiệp, tăng 19.492 doanh nghiệp so với năm 2023.
Sang năm 2025, số doanh nghiệp được đánh giá tuân thủ giảm còn 113.819 doanh nghiệp do thay đổi cơ chế đánh giá, theo đó chỉ thực hiện đánh giá đối với doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu trong vòng 365 ngày.
Tính đến tháng 8/2026, cơ quan Hải quan đã đánh giá tuân thủ đối với 118.345 doanh nghiệp, tăng 4.526 doanh nghiệp so với cả năm 2025.
Những con số trên cho thấy đánh giá tuân thủ ngày càng trở thành một nguồn thông tin quan trọng trong quá trình quản lý, nhất là trong bối cảnh cơ quan Hải quan đẩy mạnh quản lý rủi ro và chuyển từ phương thức quản lý dựa trên kiểm tra sang quản lý dựa trên mức độ tuân thủ.
Theo Cục Hải quan, thực tiễn triển khai đánh giá mức độ tuân thủ doanh nghiệp cho thấy phương pháp hiện hành đã góp phần cung cấp cơ sở thông tin phục vụ công tác quản lý rủi ro.
Trong đó, thông tin về tình hình chấp hành pháp luật và vi phạm của doanh nghiệp là nguồn dữ liệu quan trọng để cơ quan Hải quan tổng hợp, phân tích, đánh giá và phân loại đối tượng quản lý.
Tuy nhiên, trước yêu cầu tăng cường quản lý tuân thủ theo hướng chủ động, minh bạch, lấy doanh nghiệp làm đối tượng hỗ trợ cải thiện tuân thủ, phương pháp đánh giá hiện hành vẫn còn một số hạn chế.
Trước hết, kết quả đánh giá tuân thủ còn phụ thuộc lớn vào phạm vi, chất lượng và tính đầy đủ của nguồn thông tin được thu thập. Một số tiêu chí chưa phản ánh đầy đủ tính chất, mức độ và diễn biến tuân thủ của doanh nghiệp trên thực tế, đặc biệt đối với những doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu đa dạng, quy mô lớn hoặc thường xuyên thay đổi.
Do đó, việc hoàn thiện phương pháp đánh giá theo hướng thực chất, liên tục và cập nhật hơn là yêu cầu cần thiết. Trong đó, cần kết hợp nhiều nguồn dữ liệu để phản ánh đầy đủ và chính xác hơn mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.
Hướng tới hệ thống đánh giá tuân thủ toàn diện hơn
Theo Cục Hải quan, về tiêu chí đánh giá, kết quả hiện nay vẫn tập trung tương đối nhiều vào thông tin vi phạm, trong khi chưa phản ánh đầy đủ quá trình thực hiện các nghĩa vụ pháp luật của doanh nghiệp.
Các yếu tố cần được xem xét toàn diện hơn gồm mức độ chính xác trong khai báo, việc thực hiện nghĩa vụ thuế, chấp hành thủ tục hải quan và các chế độ quản lý, giám sát.
Đồng thời, việc đánh giá dựa trên thông tin vi phạm cũng chưa phản ánh đầy đủ sự khác biệt về tính chất, mức độ, hậu quả, tính chủ ý, tính hệ thống, tình trạng tái phạm và thời điểm xảy ra hành vi vi phạm.
Mối tương quan giữa sai sót với quy mô và tần suất hoạt động của doanh nghiệp cũng cần được xem xét đầy đủ hơn. Một sai sót đơn lẻ của doanh nghiệp có quy mô hoạt động lớn không nhất thiết phản ánh cùng một mức độ rủi ro như hành vi vi phạm mang tính hệ thống hoặc tái diễn.
Đáng chú ý, những yếu tố tích cực thể hiện năng lực và ý thức tự nguyện tuân thủ của doanh nghiệp cũng chưa được phản ánh đầy đủ trong kết quả đánh giá. Đây là các yếu tố như doanh nghiệp tự phát hiện sai sót, chủ động khai báo, kịp thời khắc phục hậu quả, hợp tác cung cấp thông tin, thực hiện các biện pháp phòng ngừa tái phạm và xây dựng năng lực quản trị tuân thủ nội bộ.
Từ thực tiễn trên, Cục Hải quan cho rằng cần nghiên cứu thay đổi phương pháp và Hệ thống đánh giá tuân thủ theo hướng chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên thông tin vi phạm sang đánh giá đa chiều, lấy việc thực hiện các nghĩa vụ pháp luật làm nền tảng.
Theo hướng này, kết quả đánh giá cần được xây dựng trên cơ sở kết hợp nhiều nhóm dữ liệu, gồm kết quả thực hiện nghĩa vụ của doanh nghiệp, thông tin vi phạm, tính chất và mức độ vi phạm, năng lực quản trị tuân thủ, hành vi tự nguyện tuân thủ và mức độ chủ động khắc phục của doanh nghiệp.
Cách tiếp cận mới không chỉ nhằm xác định doanh nghiệp đang ở mức độ tuân thủ nào mà còn cần phản ánh được trạng thái, hành vi và xu hướng tuân thủ theo thời gian.
Đây được xem là cơ sở quan trọng để cơ quan Hải quan nâng cao hiệu quả quản lý tuân thủ và quản lý rủi ro, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp hiểu rõ hơn các tiêu chí đánh giá, chủ động tự kiểm tra, phát hiện hạn chế và cải thiện mức độ tuân thủ.
Việc đổi mới phương pháp đánh giá theo hướng minh bạch, đa chiều và dựa trên dữ liệu cũng góp phần chuyển mạnh từ tư duy kiểm soát sang hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ. Qua đó, cơ quan Hải quan có thêm cơ sở tập trung nguồn lực vào những đối tượng, hoạt động có rủi ro cao, trong khi doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật được hưởng môi trường thông quan thuận lợi hơn.
