Điểm nghẽn tâm lý an toàn
Thực tế hoạt động kinh doanh, sản xuất tại các doanh nghiệp chế xuất lớn cho thấy một nghịch lý, dù Điều 74 Thông tư số 121/2025/TT-BTC đã mở đường cho việc miễn thủ tục hải quan khi hàng hóa ra vào để sửa chữa, bảo dưỡng, doanh nghiệp vẫn chưa thực sự dám rời bỏ lối mòn cũ. Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở khoảng trống tâm lý về tính an toàn pháp lý.
Trong tư duy quản trị truyền thống tại Việt Nam, tờ khai hải quan không chỉ là một thủ tục hành chính, mà nó đóng vai trò là “giấy khai sinh”, là bằng chứng về sự xác nhận của cơ quan quyền lực nhà nước. Nó tạo ra một vùng an toàn tuyệt đối, giúp doanh nghiệp “miễn nhiễm” với các nghi vấn về gian lận thuế hoặc thẩm lậu hàng hóa trong các kỳ quyết toán.
 |
| Công chức Hải quan kiểm tra hoạt động sản xuất tại doanh nghiệp chế xuất. Ảnh: H.Nụ |
Việc thiếu vắng tờ khai đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tự tước đi lá chắn hành chính quen thuộc để đứng trước cơ quan quản lý bằng chính dữ liệu của mình. Khi đối soát tồn kho, nếu không có chứng từ trung gian được cơ quan Hải quan xác nhận ngay tại thời điểm phát sinh, mọi biến động hàng hóa chỉ còn dựa trên hệ thống ghi chép nội bộ.
Điều này đặt bộ phận tuân thủ vào một áp lực cực lớn- họ lo ngại rằng dữ liệu thực chứng dù minh bạch đến đâu vẫn mang tính “đơn phương” từ phía doanh nghiệp. Nỗi lo về việc giải trình dữ liệu thô thay vì chứng từ có dấu đỏ chính là rào cản tâm lý lớn nhất khiến các doanh nghiệp đầu tàu vẫn phải cân nhắc chiến lược tuân thủ của mình một cách thận trọng.
Xác lập quyền tự quyết gắn trách nhiệm quản trị dữ liệu
Để tháo gỡ nút thắt này, tại công văn số 8444/CHQ-GSQL, Cục Hải quan đã tháo gỡ lúng túng trên của doanh nghiệp và xác lập một nguyên tắc đột phá, chấp nhận sổ sách kế toán thay thế tờ khai.
Đây không đơn thuần là sự thay đổi về mặt giấy tờ, mà là bước chuyển dịch trọng tâm quản lý từ hành chính hóa sang dữ liệu hóa.
Theo đó, cơ quan quản lý khẳng định quyền tự chủ của doanh nghiệp, nhưng đồng thời nhấn mạnh rằng sự tự do này phải đi kèm với năng lực thực chứng. Việc chấp nhận sổ sách kế toán, thống kê thay thế tờ khai chính là việc tiệm cận với các chuẩn mực quản lý hiện đại của thế giới, nơi dữ liệu tự thân nó mang giá trị pháp lý nếu đảm bảo được tính logic và liên tục.
Điểm cốt lõi ở đây là khả năng truy xuất vết tích số. Một hệ thống quản trị đạt chuẩn theo tinh thần mới phải minh bạch hóa được toàn bộ vòng đời hàng hóa một cách chặt chẽ: từ thời điểm xuất kho, lý do kỹ thuật (sửa chữa, bảo hành) cho đến khi tái nhập kho. Sự logic này không được phép có độ trễ hay sai lệch so với thực tế sản xuất. Với những doanh nghiệp chế xuất có hạ tầng số mạnh, đây thực chất là một đòn bẩy chiến lược để triệt tiêu chi phí vận hành và thời gian thông quan, giúp dòng chảy hàng hóa trở nên thông suốt.
Ngược lại, nếu hạ tầng chưa đủ độ tin cậy để truy xuất đối soát tức thời, quyền tự chủ này có thể trở thành “cái bẫy” về trách nhiệm giải trình.
Theo Cục Hải quan, kỷ nguyên mới của doanh nghiệp chế xuất không còn là cuộc đua về thủ tục hành chính, mà là cuộc đua về năng lực quản trị thực chứng.
Thông tư số 121/2025/TT-BTC đã trao "chìa khóa" cho doanh nghiệp, nhưng quyền tự quyết chỉ thực sự mang lại giá trị khi hệ thống dữ liệu nội bộ đủ vững chắc để trở thành tấm giấy thông hành an toàn nhất trước mọi kịch bản "hậu kiểm".
