Đề xuất cấm mọi hình thức trưng bày bán thuốc lá

Bộ Y tế đề xuất cấm toàn diện đối với thuốc lá điện tử. Ảnh: TN.

Cấm sản xuất, kinh doanh, vận chuyển, quảng cáo thuốc lá điện tử

Dự thảo đề xuất đối với chính sách thứ nhất quy định cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử (TLĐT), thuốc lá nung nóng (TLNN) và các sản phẩm thuốc lá mới khác.

Đề xuất này nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, đồng thời bảo đảm thống nhất với Luật Đầu tư (sửa đổi năm 2025) - văn bản đã đưa TLĐT, TLNN và các sản phẩm thuốc lá mới khác vào danh mục hàng hóa cấm kinh doanh. Dự thảo luật cũng bổ sung, làm rõ khái niệm TLĐT, TLNN và thuốc lá mới, những nội dung trước đây chưa được định nghĩa đầy đủ.

Bên cạnh đó, dự thảo quy định cấm sản xuất, mua bán thiết bị điện tử, linh kiện rời, dung dịch dùng để lắp ráp, sản xuất TLĐT, TLNN và thuốc lá mới khác (trừ trường hợp theo quy định của Luật Đầu tư); cấm quảng cáo, khuyến mại, tài trợ thuốc lá và các sản phẩm thuốc lá mới dưới mọi hình thức; cấm vận động, ép buộc người khác sử dụng các sản phẩm này.

Trong quá trình xây dựng chính sách, cơ quan soạn thảo đưa ra nhiều phương án. Tuy nhiên, trên cơ sở đánh giá thực tiễn, Bộ Y tế đề xuất lựa chọn phương án nghiêm ngặt nhất đó là cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng TLĐT, TLNN và thuốc lá mới khác.

Theo ông Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), việc bổ sung quy định cấm vào luật nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời phòng ngừa nguy cơ các sản phẩm thuốc lá mới xâm nhập và lôi kéo giới trẻ. TLĐT, TLNN và các thuốc lá mới khác tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện nicotine, có thể bị lợi dụng để pha trộn các chất gây nghiện khác. Chính sách này cũng phù hợp với khuyến cáo của WHO.

Thực tiễn cho thấy, ngoài TLĐT và TLNN, thị trường đã xuất hiện nhiều sản phẩm thuốc lá mới khác chưa có chế tài xử lý cụ thể. Đây là các sản phẩm “gây nghiện, gây hại cho sức khỏe con người” theo Nghị quyết số 173/2024/QH15, đồng thời thuộc nhóm cần ngăn ngừa theo Quyết định số 568/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại thuốc lá đến năm 2030.

Đại diện cơ quan soạn thảo cũng cho rằng, quan điểm xây dựng luật được xác định là dựa trên bằng chứng khoa học, ưu tiên bảo vệ nhóm dễ tổn thương – đặc biệt là thanh thiếu niên và phụ nữ mang thai, đồng thời chủ động phòng ngừa nguy cơ phát sinh sản phẩm mới gây hại

Cấm trưng bày thuốc lá ngay tại quầy bán

Chính sách thứ hai được đánh giá là bước đi quyết liệt nhằm giảm sức hấp dẫn của thuốc lá, đó là nghiêm cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán hàng.

Mục tiêu của chính sách là loại bỏ hình thức quảng cáo trá hình, giảm sự hấp dẫn và khả năng tiếp cận thuốc lá đối với trẻ em và thanh thiếu niên, hạn chế tác động tới thị giác khuyến khích sử dụng thuốc lá, đồng thời giảm hành vi mua ngoài dự định, đặc biệt ở nhóm thanh thiếu niên hoặc những người đang trong quá trình cai nghiện.

Bộ Y tế cũng đề xuất cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán hàng.

Đồng thời hỗ trợ người hút thuốc và người sử dụng thuốc lá cai nghiện bằng cách loại bỏ các tác nhân gợi nhớ và kích thích tiêu dùng, qua đó xây dựng môi trường thuận lợi hơn cho việc bỏ thuốc. Thúc đẩy phi bình thường hóa hành vi hút thuốc và sản phẩm thuốc lá nói chung tại cộng đồng, góp phần thể hiện sự văn minh và lối sống lành mạnh.

Hiện nay, Luật PCTHTL cho phép đại lý bán lẻ trưng bày không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Tuy nhiên, theo ông Khoa, dù ở mức hạn chế, việc trưng bày vẫn tạo hiệu ứng quảng bá trực quan, tác động mạnh đến thanh thiếu niên và người đang cai nghiện. “Trưng bày tại điểm bán thực chất là một hình thức quảng cáo thông qua hình ảnh và nhận diện thương hiệu”, ông Khoa nhận định.

Trong khi đó, Luật Quảng cáo định nghĩa, quảng cáo là việc giới thiệu sản phẩm bằng các phương tiện nhằm tác động đến người tiếp nhận. Do vậy, quy định cho phép trưng bày có thể mâu thuẫn với nguyên tắc cấm toàn diện các hình thức quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá.

Ngoài cấm triệt để việc trưng bày thuốc lá, dự thảo Luật cũng đề xuất khi cấp giấy phép bán thuốc lá cần có điều kiện về nơi trưng bày như phải có tủ đựng thuốc lá riêng, bảo đảm yêu cầu không chung, lẫn với hàng hoá khác; tủ có cửa, rèm, mành kéo che kín, bảo đảm không quan sát được bao thuốc khi đóng cửa tủ và phải thường xuyên đóng cửa tủ sau khi mở để lấy thuốc lá.

Thống kê đến cuối năm 2024 đã có 59 quốc gia cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Trong khu vực ASEAN, các nước như Thailand, Singapore, Brunei, Lào và Malaysia đã áp dụng quy định này. Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy, thuốc lá phải được cất giữ trong tủ riêng có cửa che kín, không để khách hàng nhìn thấy bao bì khi không có giao dịch.

Theo WHO, Công ước Khung yêu cầu các quốc gia thành viên cấm toàn diện đối với quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cả việc trưng bày tại điểm bán. Việc trưng bày tại điểm bán thực chất là một kênh quảng bá thông qua các kệ trưng bày, vật dụng hỗ trợ như đèn chiếu sáng…

Do vậy, WHO khuyến nghị Việt Nam cần thiết phải bổ sung quy định “Cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá” tại các điểm bán nhằm hạn chế tình trạng hút thuốc lá mới và thúc đẩy người hút cai nghiện thuốc lá. Cụ thể, Luật Quảng cáo và Luật PCTHTL cần quy định thuốc lá là sản phẩm bị cấm quảng cáo.

Việc siết chặt quy định trưng bày được kỳ vọng sẽ góp phần đạt mục tiêu đến năm 2030 là giảm tỷ lệ nam giới từ 15 tuổi trở lên hút thuốc xuống dưới 36%, nữ giới xuống dưới 1%; đồng thời giảm đáng kể tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động tại nơi làm việc, nhà hàng, quán bar và khách sạn theo Chiến lược quốc gia đã được phê duyệt.