Xác định lãi - lỗ của hộ kinh danh phần lớn mang tính cảm nhận

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI phát biểu khai mạc Tọa đàm.

Lợi nhuận mỏng, xu hướng phòng thủ bao trùm

Ngày 23/4 tại Hà Nội, Tọa đàm “Kết quả khảo sát của VCCI về các hộ kinh doanh” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức, quy tụ các đại biểu đến từ cơ quan Thuế; Hội Tư vấn thuế Việt Nam (VTCA); các chuyên gia kinh tế, luật sư, hiệp hội, hộ kinh doanh và cơ quan báo chí. Sự kiện không chỉ công bố kết quả khảo sát quy mô toàn quốc mà còn mở ra diễn đàn đối thoại chính sách giữa cơ quan quản lý và khu vực kinh tế cá thể.

Phát biểu khai mạc, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI nhấn mạnh, khu vực hộ kinh doanh với trên 6 triệu hộ không chỉ đóng góp vào tăng trưởng GDP mà còn thể hiện tính linh hoạt đặc thù của nền kinh tế. “Hộ kinh doanh như nước, len lỏi vào mọi ngõ ngách, duy trì sinh kế và gìn giữ giá trị truyền thống mà không mô hình nào thay thế được”, ông Tuấn nói.

Tuy nhiên, cuộc điều tra năm 2026 được thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4 với hơn 1.000 hộ kinh doanh đang hoạt động tại 34 tỉnh, thành phố đã cho thấy thực trạng không nhiều lạc quan.

Ông Đậu Anh Tuấn cho biết, 73,7% hộ kinh doanh chỉ "lãi ít" trong năm 2025; hơn 81% bị giảm doanh thu và 75% bị giảm lượng khách hàng. Chỉ 1,9% đạt mức "lãi như kỳ vọng". Điều đó phản ánh phần lớn hộ đang hoạt động ở ngưỡng lợi nhuận rất mỏng, đủ để duy trì nhưng không đủ để tích lũy và chống chịu trước cú sốc mới.

Phát biểu tại Tọa đàm, TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, nhiều hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm nhỏ, chưa tách bạch rõ ràng giữa chi phí sản xuất - kinh doanh và chi tiêu sinh hoạt gia đình.

Vì vậy, việc xác định lãi - lỗ phần lớn mang tính cảm nhận, thiếu nền tảng sổ sách bài bản. Theo ông Bình, nếu áp dụng cơ học các chuẩn mực kế toán như với doanh nghiệp sẽ dễ tạo ra “cú sốc tuân thủ”, làm gia tăng áp lực thay vì hỗ trợ phát triển.

Nhìn tổng thể, bức tranh hiện tại cho thấy một khu vực đông đảo nhưng lực mỏng, năng động nhưng thiếu nền tảng, có vai trò lớn nhưng chưa được định vị đúng trong thiết kế chính sách.

Gỡ “nút thắt” tuân thủ, khơi thông động lực phát triển

Trước đây, những trở ngại của hộ kinh doanh chủ yếu xoay quanh vốn, mặt bằng và thị trường. Tuy nhiên, kết quả khảo sát mới nhất cho thấy một xu hướng đáng chú ý: các yếu tố pháp lý cùng chi phí tuân thủ đang dần trở thành rào cản lớn nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động và khả năng phát triển của khu vực này.

Các đại biểu tham dự và đóng góp ý kiến tại Tọa đàm.

Các vấn đề cụ thể được chỉ ra bao gồm: hóa đơn điện tử, kê khai thuế, hạch toán chi phí, cập nhật chính sách mới… Những nội dung tưởng chừng mang tính kỹ thuật lại trở thành rào cản thực sự đối với nhóm hộ nhỏ, ít tiếp cận thông tin và hạn chế về kỹ năng quản trị.

Ở góc độ chính sách thuế, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký VTCA nhận định, không ít hộ kinh doanh chưa phân định rõ chi phí cho hoạt động kinh doanh và chi tiêu gia đình, dẫn đến khó xác định chính xác kết quả kinh doanh khi đặt trong yêu cầu quản trị bài bản hơn. Tuy nhiên, bà Hải cũng ghi nhận điểm tích cực là hệ thống hỗ trợ và truyền thông chính sách đã được cải thiện, giúp hộ kinh doanh tiếp cận thông tin thuận lợi hơn từ cơ quan thuế, đại lý thuế và các nền tảng trực tuyến.

Đáng lưu ý, chi phí tuân thủ không giảm mà còn tăng theo quy mô. Khi hộ kinh doanh phát triển, thay vì được hưởng lợi từ quy mô, họ lại phải đối mặt với hệ thống quy định phức tạp hơn. Điều này vô hình trung tạo ra “trần phát triển”, khiến nhiều hộ lựa chọn không mở rộng để tránh rủi ro.

Trong bối cảnh đó, thông điệp xuyên suốt tại Tọa đàm là: cải cách không chỉ dừng ở việc “giảm rào cản”, mà phải hướng tới “tạo thuận lợi thực chất cho người thực thi”.

Theo khuyến nghị của VCCI, chính sách cần được thiết kế theo hướng phân tầng rõ ràng. Không thể áp dụng một khuôn khổ chung cho toàn bộ khu vực hộ kinh doanh vốn rất đa dạng về quy mô, năng lực và mục tiêu hoạt động.

Với nhóm hộ siêu nhỏ, phụ thuộc hoàn toàn vào kinh doanh để sinh kế, ưu tiên hàng đầu là đơn giản hóa quy định, giảm yêu cầu tuân thủ và tăng cường hỗ trợ trực tiếp. Đây là nhóm dễ bị tổn thương nhất và cần được bảo vệ để duy trì ổn định xã hội.

Với nhóm hộ có tiềm năng phát triển, chính sách cần tập trung vào hỗ trợ chuyển đổi theo lộ trình. Thay vì vận động đại trà, cần xác định đúng “hạt nhân” có khả năng trở thành doanh nghiệp để đầu tư nguồn lực hiệu quả hơn.

Một yếu tố then chốt khác là nâng cao mức độ hiểu biết chính sách. Khảo sát cho thấy những hộ nắm rõ quy định có xu hướng chủ động hơn trong việc mở rộng hoặc chuyển đổi. Ngược lại, sự thiếu thông tin là nguyên nhân khiến nhiều hộ e ngại thay đổi.

Từ góc nhìn thể chế, bà Phạm Chi Lan, nguyên Phó Chủ tịch VCCI nhấn mạnh, một môi trường kinh doanh thuận lợi không chỉ là nơi có ít rào cản, mà còn phải bảo đảm các quy định được thiết kế theo hướng “dễ hiểu, dễ thực hiện và có thể dự đoán”. Đây chính là nền tảng để hộ kinh doanh yên tâm đầu tư và phát triển dài hạn.

Bên cạnh đó, việc phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp như phần mềm kế toán đơn giản, nền tảng kê khai thân thiện hay dịch vụ tư vấn tại địa phương được xem là giải pháp thiết thực. Khi chi phí tuân thủ giảm, động lực mở rộng và chuyển đổi sẽ được kích hoạt.

Về dài hạn, vấn đề không chỉ là tháo gỡ khó khăn trước mắt, mà là định vị lại vai trò của hộ kinh doanh trong nền kinh tế. Đây không chỉ là khu vực “phi chính thức” cần quản lý, mà còn là nền tảng quan trọng của kinh tế địa phương, nơi nuôi dưỡng tinh thần kinh doanh và tạo việc làm cho hàng triệu lao động.

Vì vậy, chính sách cần chuyển từ tư duy “quản lý” sang “đồng hành”, từ “kiểm soát” sang “hỗ trợ phát triển”. Khi môi trường thể chế được thiết kế phù hợp với thực tiễn, hộ kinh doanh không chỉ duy trì được hoạt động, mà còn có thể trở thành lực lượng đóng góp mạnh mẽ hơn cho tăng trưởng bền vững.

Có thể thấy, Tọa đàm không chỉ dừng lại ở việc công bố số liệu, mà đã gợi mở một hướng tiếp cận mới: cải cách phải bắt đầu từ việc hiểu đúng thực trạng. Từ đó, tháo gỡ những “nút thắt” quan trọng nhất - trong đó, tuân thủ chính là điểm nghẽn cần được xử lý sớm nhất, nếu muốn khu vực hộ kinh doanh thực sự “lớn lên”.