 |
| Từ ngày 5/3/2026, thủ tục cấp Giấy phép xuất nhập khẩu hóa chất cần kiểm soát đặc biệt được thực hiện hoàn toàn qua Cổng dịch vụ công quốc gia. |
Vướng từ thực tế triển khai Luật Hóa chất mới
Thị trường xuất nhập khẩu hóa chất vừa bước sang một giai đoạn mới khi Luật Hóa chất số 69/2025/QH15 chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026, kéo theo hệ thống văn bản hướng dẫn đồng bộ gồm Nghị định số 24/2026/NĐ-CP, Nghị định số 26/2026/NĐ-CP và Thông tư số 01/2026/TT-BCT.
Sự thay đổi căn bản về mặt thể chế này đã làm phát sinh những phản ứng mạnh mẽ từ cộng đồng doanh nghiệp quốc tế. Tại các công văn gửi đi, Hội đồng kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN (USABC) cùng hàng loạt tổ chức uy tín như Hội đồng Công nghiệp Hóa chất Singapore và Hiệp hội công nghiệp Hóa chất Nhật Bản đã đồng loạt phản ánh về việc một số đơn vị hải quan yêu cầu khai báo tới 100% thông tin thành phần hóa chất nhập khẩu.
Theo các hiệp hội này, việc buộc phải phơi bày toàn bộ công thức không chỉ tạo ra nguy cơ lớn làm lộ lọt bí mật kinh doanh mà còn xâm phạm trực tiếp đến quyền sở hữu trí tuệ của các nhà sản xuất nước ngoài.
Tuy nhiên, áp lực đối với cơ quan Hải quan cũng không hề nhỏ khi phải đứng trước bài toán xác định chính xác tên hàng hóa để áp dụng chính sách quản lý. Thực tế quy định hiện hành chia hóa chất làm 4 nhóm từ khai báo, có điều kiện, cần kiểm soát đặc biệt cho đến nhóm cấm.
Dù luật có đưa ra các ngưỡng miễn trừ cấp giấy phép đối với các hỗn hợp chất có nồng độ đơn chất dưới 0,1%, dưới 1% hoặc dưới 5%, nhưng danh mục đi kèm lại thiếu hẳn mã số hàng hóa HS.
Tình trạng nhiều doanh nghiệp chỉ khai báo tên hàng bằng các thuật ngữ thương mại chung chung như hỗn hợp hóa chất, chất phụ gia hay chế phẩm làm sạch đã gây ra rất nhiều khó khăn, tiềm ẩn nguy cơ gian lận thương mại cao.
Nghịch lý lớn nhất hiện nay là cả Chi cục Kiểm định hải quan lẫn các đơn vị giám định độc lập có uy tín như SGS Việt Nam hay Vinacontrol Hải Phòng đều chưa có đủ phương tiện và phương pháp để phân tích chính xác các hàm lượng phần trăm đơn chất này, khiến dòng hàng bị ách tắc vì không có cơ sở kết luận vi phạm hay cho thông quan.
Thử thách trong kiểm soát các mặt hàng rủi ro cao
Sự cẩn trọng của cơ quan Hải quan hoàn toàn có cơ sở khi nhìn vào những con số thống kê thực tế đầy nhức nhối từ năm trước. Khối lượng tiền chất nhập khẩu và lưu thông trong nước đang ở mức khổng lồ và tạo ra một dòng chảy nội địa cũng như xuyên biên giới vô cùng khó kiểm soát.
Chỉ tính riêng trong năm 2025, lượng nhập khẩu chất Toluene đã đạt tới 56.485 tấn, chất MEK đạt 54.223 tấn và Acetone đạt 18.780 tấn. Đây là những hợp chất rất dễ bị lợi dụng để bất hợp pháp sản xuất ra các chất ma túy, đặt ra thách thức cực kỳ nghiêm trọng cho công tác giữ gìn an ninh trật tự xã hội.
 |
| Cơ quan Hải quan sẽ thông quan ngay dựa trên tờ khai thay vì đòi hỏi công chức hải quan phải thẩm định những thông số kỹ thuật vượt quá năng lực chuyên môn. |
Đáng chú ý, tình hình vi phạm trong lĩnh vực này đang có chiều hướng gia tăng rõ rệt với những phương thức đánh tráo vô cùng tinh vi. Các đối tượng vi phạm thường xuyên lợi dụng sự thông thoáng của hệ thống thông quan để cố tình không khai báo hoặc khai báo sai lệch hoàn toàn tên hàng, chủng loại và mã số HS.
Nhiều doanh nghiệp tìm cách che giấu bản chất bằng việc không cung cấp tài liệu kỹ thuật, mã số CAS hay phiếu an toàn hóa chất MSDS. Thậm chí, họ còn ủy quyền cho các đơn vị dịch vụ làm thủ tục logistics thiếu năng lực, không nắm vững quy định pháp luật để cố tình khai báo sai lệch so với nội dung giấy phép chuyên ngành đã được cấp.
Cần cải cách phương thức quản lý hải quan
Trước tình thế tiến thoái lưỡng nan này, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi đã ký Văn bản số 7786/BTC-CHQ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương khẩn trương rà soát để sửa đổi, bổ sung Nghị định số 26/2026/NĐ-CP nhằm tháo gỡ nút thắt.
Bộ Tài chính đề nghị mạnh dạn bãi bỏ quy định yêu cầu cơ quan Hải quan phải kiểm tra việc khai báo hóa chất của doanh nghiệp trước khi thông quan, bởi thủ tục này thuần túy chỉ mang tính chất thông báo số liệu chứ không có quyền chấp thuận hay từ chối, việc bắt buộc kiểm tra trước chỉ làm kéo dài thời gian thông quan một cách vô lý.
Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo cần bổ sung tiêu chí rõ ràng để phân biệt giữa hỗn hợp chất và sản phẩm chứa hóa chất, đồng thời quy định rõ cơ chế người nhập khẩu tự khai và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật, cơ quan Hải quan sẽ thông quan ngay dựa trên tờ khai đó thay vì đòi hỏi công chức hải quan phải thẩm định những thông số kỹ thuật vượt quá năng lực chuyên môn.
Để giải quyết triệt để nỗi lo lộ bí mật công nghệ của các tập đoàn lớn, Bộ Tài chính đề xuất Bộ Công Thương nghiên cứu ứng dụng mô hình bảo mật thông tin kinh doanh theo khuyến nghị của Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương.
Một hệ thống dữ liệu có độ bảo mật cao sẽ được xây dựng để các nhà sản xuất cung cấp thông tin mật trực tiếp, hệ thống này chỉ mở quyền khai thác cho các cơ quan quản lý chuyên trách khi cần thiết, vừa bảo vệ được tài sản trí tuệ của doanh nghiệp vừa đảm bảo thông tin đối chiếu cho nhà nước.
Về phía ngành Hải quan, Bộ Tài chính sẽ chỉ đạo chuyển đổi toàn diện sang phương thức quản lý rủi ro và tăng cường hậu kiểm. Công chức hải quan tuyệt đối không được yêu cầu doanh nghiệp nộp thêm các tài liệu kỹ thuật ngoài quy định tại khâu thông quan.
Đối với các lô hàng có dấu hiệu nghi vấn, cơ quan Hải quan vẫn cho thông quan bình thường nhưng sẽ lập tức chuyển hồ sơ thông tin cho Bộ Công Thương và Bộ Công an để phối hợp theo dõi, kiểm tra chặt chẽ sau khi hàng hóa đã đi vào nội địa.
