Xuất khẩu nông sản: Cuộc đua giờ không chỉ nằm ở sản lượng

Việc hoàn thiện chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến logistics được xem là chìa khóa để nông sản Việt nâng cao năng lực cạnh tranh. Ảnh: T.D

Khi tăng sản lượng không còn là lời giải

Trong bối cảnh dư địa nâng cao năng suất ngày càng thu hẹp và yêu cầu từ thị trường quốc tế ngày càng khắt khe, ngành nông nghiệp cần chuyển từ tư duy sản lượng sang gia tăng giá trị trên toàn bộ chuỗi sản xuất và xuất khẩu.

Chia sẻ tại Diễn đàn Nông nghiệp 2026: “Kiến tạo không gian phát triển và động lực tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam” do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức ngày 16/7, TS. Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên Môi trường TP. Hồ Chí Minh, tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong tổng thu nhập quốc nội đang giảm dần qua các năm, từ 12,34% năm 2024 xuống 11,2% năm 2025 và dự kiến còn khoảng 10,38% trong năm 2026. Thực tế này cho thấy nông nghiệp cần được phát triển theo tư duy kinh tế, tạo thêm giá trị thay vì chỉ tập trung mở rộng sản lượng.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Anh, Chủ tịch Tập đoàn Nam Miền Trung cho rằng, dù nông nghiệp Việt Nam đã đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 70 tỷ USD, tỷ trọng của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế vẫn tiếp tục giảm. Nguyên nhân xuất phát từ ba điểm nghẽn lớn, trong đó quy hoạch đất đai và quy hoạch sản phẩm còn thiếu ổn định khiến sản xuất nhiều thời điểm chạy theo biến động giá, dẫn đến mất cân đối cung - cầu.

Thực tế từ mặt hàng sầu riêng, khi chuyển từ giai đoạn tăng trưởng nóng sang phải “giải cứu”, cho thấy quy hoạch vùng trồng cần gắn chặt hơn với dự báo nhu cầu thị trường. Cùng với đó, việc tăng cường vai trò của Tham tán nông nghiệp tại các thị trường lớn cũng được xem là giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin và định hướng sản xuất hiệu quả hơn.

Đồng quan điểm về yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, ông Ngô Xuân Chinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam cho biết, năng suất của nhiều mặt hàng chủ lực như cà phê, hồ tiêu và lúa gạo gần như đã đạt ngưỡng cao trên thế giới. Để tăng thêm dù chỉ 1% năng suất, ngành nông nghiệp phải đánh đổi bằng lượng lớn phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và chi phí nhân công, trong khi hiệu quả kinh tế mang lại không tương xứng.

Không chỉ đối mặt với giới hạn về năng suất, nông nghiệp Việt Nam còn để thất thoát khoảng 15-20% giá trị sản phẩm sau thu hoạch do quy trình thu hoạch và công nghệ chế biến chưa đáp ứng yêu cầu. Theo các chuyên gia, đây là nguyên nhân khiến ngành nông nghiệp vẫn đang tiêu tốn nhiều nguồn lực để gia tăng sản lượng nhưng chưa giữ được giá trị của sản phẩm trước khi đến tay người tiêu dùng và thị trường xuất khẩu.

Chuyến hàng xuất khẩu nông sản bằng tàu hỏa từ Việt Nam đi Trung Quốc. Ảnh: T.D

Hoàn thiện chuỗi giá trị để mở rộng thị trường xuất khẩu

Theo các chuyên gia, khi dư địa tăng năng suất không còn nhiều, con đường nâng cao sức cạnh tranh của nông sản Việt nằm ở việc hoàn thiện toàn bộ chuỗi giá trị, từ tận dụng phụ phẩm, đầu tư chế biến sâu đến phát triển hạ tầng logistics và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Theo ông Ngô Xuân Chinh, kinh tế tuần hoàn không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu tất yếu của nông nghiệp hiện đại. Mục tiêu đặt ra là hạn chế tối đa sự lãng phí trong quá trình sản xuất, biến phụ phẩm thành nguyên liệu đầu vào cho các khâu tiếp theo nhằm gia tăng giá trị sản phẩm.

Ông dẫn chứng mô hình trang trại Phong Thúy tại Lâm Đồng với vùng liên kết khoảng 500 ha, nơi toàn bộ phụ phẩm nông nghiệp được tái sử dụng để sản xuất thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón, hình thành chu trình sản xuất gần như không phát sinh chất thải. Theo ông, đây là hướng đi giúp nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, đồng thời mở rộng dư địa gia tăng giá trị cho nông sản trước khi đưa ra thị trường.

Bên cạnh kinh tế tuần hoàn, hạ tầng logistics được xem là mắt xích quyết định khả năng cạnh tranh của nông sản xuất khẩu. Theo các chuyên gia, chi phí vận chuyển còn cao do hạ tầng giao thông ở nhiều vùng sản xuất chưa đồng bộ, trong khi chuỗi cung ứng lạnh cho các mặt hàng tươi sống như rau, hoa và trái cây vẫn còn thiếu.

Điều này khiến doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn khi đưa hàng đến các thị trường xa, đồng thời làm gia tăng tổn thất sau thu hoạch và giảm sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp buộc phải đẩy mạnh chế biến sâu nhằm kéo dài thời gian bảo quản và giảm áp lực về vận chuyển.

Áp lực từ các thị trường nhập khẩu cũng đang thúc đẩy ngành nông nghiệp thay đổi phương thức sản xuất. Đối với các mặt hàng như cà phê và hồ tiêu, nhiều thị trường, đặc biệt là châu Âu, yêu cầu sản phẩm phải chứng minh được nguồn gốc và không liên quan đến mất rừng; nếu không đáp ứng sẽ không đủ điều kiện xuất khẩu. Cùng với đó, chương trình phát triển 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang hướng tới mục tiêu giúp người nông dân có thêm nguồn thu từ tín chỉ carbon, tạo động lực cho sản xuất bền vững.

Ở góc độ địa phương, ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho rằng, lợi thế cạnh tranh của nông nghiệp hiện nay không còn chủ yếu dựa vào điều kiện tự nhiên mà phụ thuộc vào chất lượng giống, khoa học công nghệ và khả năng tổ chức chuỗi giá trị. Theo ông, Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo thể chế, doanh nghiệp dẫn dắt thị trường và đổi mới công nghệ, hợp tác xã tổ chức sản xuất, còn người nông dân là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị.

Ngoài ra, các chuyên gia và doanh nghiệp cũng kiến nghị sớm hoàn thiện cơ chế phát triển nông nghiệp tuần hoàn, thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về nông nghiệp, đầu tư đồng bộ hạ tầng logistics và thiết kế các gói tín dụng trung, dài hạn dành cho các dự án nông nghiệp giá trị cao.