Kiểm soát chặt chuỗi cung ứng thuốc lá lậu: Cần mạnh tay từ đường biên giới tới điểm bán lẻ

Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI

Thuốc lá lậu - Thực trạng nhức nhối

Theo báo cáo của Ban Chỉ đạo chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389) các địa phương, chỉ trong sáu tháng đầu năm 2026, Bộ đội Biên phòng và Công an tỉnh An Giang đã thu giữ hơn 72.000 bao thuốc lá nhập lậu. Tại Tây Ninh, số thuốc lá bị tịch thu vượt 150.000 bao, cùng hàng nghìn kg nguyên liệu thuốc lá. Đi sâu vào nội địa, lực lượng chức năng tại TP. Hồ Chí Minh cũng phát hiện gần 13.000 bao thuốc lá lậu đang lưu thông trên thị trường.

Theo ghi nhận, cách thức vận chuyển và tiêu thụ thuốc lá lậu diễn ra vô cùng tinh vi và phức tạp: hàng hóa được chia nhỏ, cất giữ tại nhà dân, kho nhỏ hoặc phương tiện di động; giao dịch dịch chuyển sang điện thoại, mạng xã hội, nhóm kín và dịch vụ giao hàng; vai trò của người bán, người giữ hàng, người giao hàng và người nhận tiền được tách rời nhau, khiến việc xác định chủ hàng và xử lý triệt để đường dây gặp nhiều khó khăn hơn.

Không chỉ vậy, kết quả tổng kết việc thi hành 13 năm Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá số 09/2012/QH13 được Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả đưa ra mới đây cho thấy, từ ngày 1/10/2014 đến ngày 30/9/2019 lực lượng quản lý thị trường cùng với lực lượng chức năng cả nước đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 85.529 vụ, số lượng thuốc lá bắt giữ 53.761.931 bao; xử lý hình sự: 1.921 vụ; đối tượng bị xử lý: 19.856 đối tượng.

Tính từ ngày 1/10/2014 đến tháng 9/2021 lực lượng hải quan đã chủ trì, phối hợp, phát hiện, bắt giữ 1.478 vụ vi phạm đối với mặt hàng thuốc lá, 220 đối tượng, 6.658.070 bao thuốc lá các loại; trị giá hàng hóa vi phạm ước tính 63.109 triệu đồng; xử lý hành chính 970 vụ; xử lý hình sự 23 vụ với 25 đối tượng; tiêu hủy 3.089.723 bao thuốc lá các loại.

Những con số trên cho thấy, dù kết quả công tác chống buôn lậu thuốc lá có nhiều chuyển biến, song chưa thực sự vững chắc khi năm 2019 các lực lượng chức năng vẫn phải tịch thu, xử lý 263.404 bao thuốc lá. Năm 2020: tịch thu, xử lý 371.861 bao thuốc lá; tịch thu xử lý 181.898 đơn vị thuốc lá thế hệ mới.

Từ đầu năm 2021 đến tháng 11/2023: tạm giữ, tiêu hủy trên 253.200 bao thuốc lá; chuyển xử lý hình sự 10 vụ, tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính là trên 5,3 tỷ đồng.

Trong năm 2023 và 2024, lực lượng quản lý thị trường đã xử lý 2.460 vụ với số lượng bao thuốc lá và tương đương xử lý trên 234.784 bao; số lượng thuốc lá mới xử lý 347.388 sản phẩm các loại. Tổng số tiền xử phạt vi phạm hành chính là 13.893.096.000 đồng, trị giá hàng hóa vi phạm là 34.862.480.000 đồng.

Giải pháp nào khả thi

Trước bối cảnh đó, Việt Nam đã đưa ra hàng loạt chính sách nhằm ngăn chặn tình trạng trên, như: Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá số 09/2012/QH13; các văn bản chỉ đạo về việc tăng cường công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá; tăng cường công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, buôn bán thuốc lá giả, đặc biệt là buôn lậu thuốc lá, tăng cường kiểm tra, kiểm soát chống buôn lậu, vận chuyển tàng trữ buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu; thực hiện tiêu hủy thuốc lá lậu bị tịch thu...

Mới đây, Bộ Tư pháp cũng vừa công bố tài liệu dự án Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với nhiều điểm mới, như: Cấm trưng bày thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lào; phải kiểm tra VneID khi nghi ngờ người mua thuốc lá dưới 18 tuổi; bổ sung quy định cấm bán thuốc lá trên môi trường số… Những quy định này cùng sự vào cuộc mạnh mẽ từ các lực lượng chức năng được kỳ vọng sẽ kiểm soát chặt chuỗi cung ứng thuốc lá lậu từ đường biên giới tới điểm bán lẻ trong thị trường nội địa.

Theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành, điểm bán được phép trưng bày nhưng không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Theo Nghị định số 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, hành vi vi phạm quy định này có thể bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng và đình chỉ hoạt động kinh doanh liên quan từ 1-3 tháng.

Dự án sửa đổi Luật đang đề xuất chuyển từ cơ chế trưng bày giới hạn sang cấm trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức tại cả cơ sở bán buôn và bán lẻ. Theo cơ quan soạn thảo, mục tiêu của chính sách là giảm mức độ hiện diện của sản phẩm, hạn chế quảng bá trá hình và ngăn ngừa khả năng thanh thiếu niên tiếp cận thuốc lá.

Tuy nhiên, đối với một thị trường bán lẻ có mức độ phân tán cao như Việt Nam, các chuyên gia cho rằng, quá trình xây dựng chính sách cần đồng thời đánh giá tính khả thi và hiệu quả kiểm soát thuốc lá lậu. Bởi, khi cả hàng hợp pháp và hàng lậu cùng bị che khuất, việc phân biệt hai loại hàng có thể khó hơn nếu chưa có hệ thống truy xuất nguồn gốc tương ứng, nhất là với mạng lưới số lượng lớn hộ kinh doanh nhỏ, việc kiểm đếm, đối chiếu chứng từ tại từng điểm bán đòi hỏi nhiều thời gian và phải có nguồn lực rất lớn. Vì thế, vấn đề này không chỉ nằm ở chính sách, mà ở cách triển khai cũng phải làm sao để không vô tình tạo thêm khoảng khuất trong quản lý. Đây là yếu tố cần được lượng hóa đầy đủ khi đánh giá tác động.

Theo kinh nghiệm quốc tế, tại những quốc gia áp dụng chính sách quản lý thuốc lá nghiêm ngặt và có năng lực thực thi cao, tình trạng buôn lậu vẫn đặt ra nhiều thách thức.

Tại Singapore, dù đã áp dụng chính sách cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, Hải quan nước này vẫn tịch thu 3,24 triệu bao thuốc lá trốn thuế trong 11 tháng đầu năm 2025, gần tương đương mức 3,26 triệu bao cùng kỳ 2024.

Kịch bản tương tự cũng được ghi nhận tại Úc, nơi các bang và vùng lãnh thổ áp dụng quy định cấm trưng bày bán lẻ theo các mức độ kiểm soát riêng. Báo cáo từ Cơ quan Thống kê Úc (ABS) chỉ ra rằng, sự bùng nổ của thuốc lá lậu và các sản phẩm nicotine bất hợp pháp đã đẩy tỷ trọng tiêu thụ từ nguồn phi chính thức tăng từ mức 12% năm 2017 lên khoảng 80% tổng lượng tiêu thụ toàn quốc vào năm 2025.

Đối với thị trường bán lẻ Việt Nam, theo đề xuất của giới chuyên gia, để ngăn chặn thị trường bất hợp pháp mở rộng, đạt hiệu quả quản lý thị trường cũng như mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, các phương án hạn chế có mục tiêu có thể được cân nhắc cùng với lộ trình chuyển đổi phù hợp từ 18-24 tháng nhằm ban hành hướng dẫn kỹ thuật, tập huấn và hoàn thiện cơ chế hậu kiểm.

Chỉ khi toàn bộ chuỗi cung ứng, từ đường biên, kho trung chuyển, phương tiện vận chuyển đến điểm bán và dòng tiền, được nhận diện và kiểm soát, chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá mới phát huy đầy đủ hiệu quả, đồng thời hạn chế lợi thế của khu vực kinh doanh ngoài vòng pháp luật.