 |
| Các hệ thống đánh giá, xếp hạng và thiết kế giao diện sàn TMĐT không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà còn có thể trở thành “lớp vỏ” che giấu rủi ro. |
Thưa ông, vì sao hệ thống đánh giá, xếp hạng trên các sàn TMĐT hiện nay lại coi là công cụ dễ bị lợi dụng để gian lận thương mại?
Trong môi trường mà người tiêu dùng không thể trực tiếp kiểm chứng sản phẩm, các hệ thống đánh giá, xếp hạng và thiết kế giao diện không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà còn có thể trở thành “lớp vỏ” che giấu rủi ro.
Số liệu Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước công bố trong quý I/2026 cho thấy mức độ đáng lo ngại: hơn 10.000 vụ kiểm tra, phát hiện 9.270 vụ vi phạm với trên 10.800 hành vi, trong đó tỷ lệ vi phạm trên sàn chiếm phần lớn Đây không chỉ là con số thống kê, mà là cảnh báo về những rủi ro đang bị “ẩn” sau các giao dịch trực tuyến.
Thực tế cho thấy, trong TMĐT, người tiêu dùng không có điều kiện kiểm tra trực tiếp hàng hóa. Vì vậy, các tín hiệu như số sao, bình luận hay mức độ uy tín của người bán trở thành cơ sở chính để ra quyết định.
Vấn đề nằm ở chỗ, khi các tín hiệu này bị thao túng, chúng không còn phản ánh chất lượng thực mà có thể bị biến thành công cụ dẫn dắt hành vi tiêu dùng. Người mua dễ bị thuyết phục bởi những “bằng chứng xã hội” tưởng như đáng tin cậy, nhưng thực chất có thể đã được dàn dựng.
Trong bối cảnh hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc ngày càng len lỏi trên các sàn TMĐT, việc phụ thuộc quá nhiều vào các chỉ số này có thể khiến người tiêu dùng vô tình tiếp tay cho các hành vi gian lận thương mại.
Những biểu hiện nào cho thấy hệ thống đánh giá đang bị lợi dụng, thưa ông?
Có nhiều dấu hiệu cho thấy hệ thống đánh giá có thể bị “bóp méo”.
Một là tình trạng tạo dựng đánh giá giả. Một số nội dung không xuất phát từ giao dịch thực, được tạo ra có chủ đích nhằm nâng cao hình ảnh sản phẩm. Khi xuất hiện dày đặc, chúng có thể tạo ra một “lớp vỏ uy tín” giả tạo, che lấp nguy cơ về hàng giả hoặc hàng kém chất lượng.
Hai là làm lệch cán cân thông tin. Các đánh giá tích cực thường được đẩy lên vị trí nổi bật, trong khi phản hồi tiêu cực bị “chìm”. Người tiêu dùng vì thế chỉ nhìn thấy phần thông tin có lợi cho người bán.
Ba là khai thác hiệu ứng đám đông. Những đánh giá ban đầu có thể được “dàn dựng” để tạo xu hướng tích cực, từ đó kéo theo các quyết định mua hàng sau này mà không có sự kiểm chứng độc lập.
Bốn là khuyến khích đánh giá có điều kiện. Việc tặng ưu đãi để đổi lấy phản hồi tích cực có thể khiến chất lượng đánh giá không còn phản ánh đúng trải nghiệm thực tế.
Những biểu hiện này, nếu kết hợp với nhau, có thể biến hệ thống đánh giá từ công cụ minh bạch thành công cụ phục vụ hành vi gian lận.
 |
| Theo TS Lê Bá Thường, việc phụ thuộc quá nhiều vào các chỉ số sao, bình luận... có thể khiến người tiêu dùng vô tình tiếp tay cho các hành vi gian lận thương mại. |
Bên cạnh đánh giá, thiết kế giao diện trên các sàn có đang trở thành công cụ bị lợi dụng để thao túng hành vi tiêu dùng không, thưa ông?
Hoàn toàn có thể. Một số thiết kế giao diện hiện nay có xu hướng tạo áp lực hoặc định hướng hành vi theo cách bất lợi cho người tiêu dùng.
Ví dụ, các thông điệp như “chỉ còn vài sản phẩm”, “ưu đãi sắp kết thúc” có thể thúc đẩy quyết định vội vàng, khiến người mua bỏ qua bước kiểm tra thông tin quan trọng, đặc biệt là nguồn gốc hàng hóa.
Ngoài ra, các lựa chọn mặc định được tích sẵn, hoặc cách trình bày làm nổi bật lợi ích nhưng làm mờ chi phí, cũng có thể khiến người tiêu dùng không nhận diện đầy đủ giá trị giao dịch.
Khi kết hợp với hệ thống đánh giá bị sai lệch, những yếu tố này có thể tạo thành một “cơ chế dẫn dắt” khép kín, làm gia tăng nguy cơ người tiêu dùng bị cuốn vào các giao dịch tiềm ẩn rủi ro gian lận thương mại.
Thưa ông, những biến tướng này tác động ra sao đến niềm tin thị trường và môi trường cạnh tranh? Cần giải pháp gì để kiểm soát và hạn chế tình trạng này?
Tác động không chỉ dừng ở từng giao dịch riêng lẻ mà lan rộng đến toàn bộ thị trường.
Trước hết, rủi ro trực tiếp thuộc về người tiêu dùng khi có thể mua phải hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc nhưng lại được “ngụy trang” dưới lớp đánh giá tích cực.
Kế đến, niềm tin thị trường bị bào mòn. Khi các đánh giá không còn đáng tin cậy, người tiêu dùng buộc phải tốn thêm chi phí để kiểm chứng thông tin, thậm chí mất niềm tin vào TMĐT.
Đồng thời, môi trường cạnh tranh cũng bị méo mó. Những doanh nghiệp làm ăn chân chính có nguy cơ lép vế trước các đơn vị sử dụng thủ thuật để “làm đẹp” hình ảnh, tạo lợi thế không dựa trên chất lượng thực.
Áp lực quản lý vì thế ngày càng gia tăng. Riêng trong quý I/2026, lực lượng quản lý thị trường Hà Nội đã xử lý 1.716 vụ vi phạm, chủ yếu liên quan đến hàng giả, hàng nhập lậu và TMĐT. Đáng chú ý, chỉ trong một tháng (từ 16/12/2025 đến 15/1/2026), đã có tới 1.193 vụ vi phạm về hàng giả và hàng không rõ nguồn gốc bị phát hiện, cho thấy các hành vi gian lận đang dịch chuyển mạnh lên môi trường số.
Về pháp lý, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đặt ra yêu cầu rõ ràng về tính minh bạch và xác thực của thông tin. Khi đánh giá và xếp hạng trở thành căn cứ quan trọng cho quyết định mua hàng, việc kiểm soát các yếu tố này là hết sức cần thiết.
Đối với người tiêu dùng, cần nâng cao cảnh giác, không phụ thuộc hoàn toàn vào số sao, đọc kỹ nội dung đánh giá, đối chiếu nhiều nguồn và nhận diện các dấu hiệu bất thường.
Với doanh nghiệp, uy tín phải được xây dựng trên sự trung thực, không sử dụng đánh giá giả hay tạo dựng hình ảnh sai lệch.
Về phía cơ quan quản lý, cần tiếp tục tăng cường kiểm tra, giám sát trên môi trường số, bởi tính xác thực của thông tin không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà đã trở thành yếu tố cốt lõi trong phòng chống gian lận thương mại và bảo vệ thị trường.
Trân trọng cảm ơn ông!
