Nghị định 292/2026/NĐ-CP: Nâng chuẩn quản trị xuất nhập khẩu

Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI.

Phóng viên: Thưa bà, nhiều ý kiến cho rằng, Nghị định số 292/2026/NĐ-CP không chỉ sửa đổi quy định về ngoại thương mà còn phản ánh xu hướng quản lý mới của thương mại quốc tế. Bà nhìn nhận như thế nào về nhận định này?

Luật sư Nguyễn Hoàng Anh Thư: Tôi hoàn toàn đồng tình. Điều đáng chú ý nhất của Nghị định số 292/2026/NĐ-CP không nằm ở việc bổ sung hay điều chỉnh một vài quy định kỹ thuật, mà ở tư duy quản lý thể hiện phía sau văn bản.

Về lâu dài, giá trị lớn nhất mà Nghị định số 292/2026/NĐ-CP mang lại không chỉ là thay đổi về thủ tục hành chính. Điều quan trọng hơn là tạo động lực để doanh nghiệp chuyển từ tư duy “đáp ứng quy định” sang tư duy “quản trị theo chuẩn quốc tế”. Luật sư Nguyễn Hoàng Anh Thư

Trước đây, hoạt động ngoại thương chủ yếu hướng đến mục tiêu tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa thì hiện nay, yêu cầu của thương mại toàn cầu đã thay đổi.

Một sản phẩm muốn tiếp cận các thị trường lớn không chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng mà còn phải chứng minh được toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm, từ nguồn nguyên liệu, điều kiện sản xuất, trách nhiệm xã hội đến khả năng truy xuất nguồn gốc.

Mười năm trước, những yêu cầu như dấu chân carbon, lao động bền vững hay minh bạch chuỗi cung ứng còn khá mới mẻ, nhưng hiện nay, đó đã trở thành “tấm vé” để hàng hóa được chấp nhận trên nhiều thị trường.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam không thể tiếp tục quản lý ngoại thương theo cách truyền thống. Nghị định số 292/2026/NĐ-CP cho thấy định hướng đưa hệ thống quản lý trong nước tiến gần hơn với thông lệ quốc tế, qua đó tạo nền tảng để doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới và nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Phóng viên: Cũng có ý kiến cho rằng, cùng với sự thay đổi trong chính sách quản lý, doanh nghiệp buộc phải thay đổi cách tổ chức hoạt động xuất nhập khẩu. Theo bà, mấu chốt sự thay đổi đó ở đâu?

Luật sư Nguyễn Hoàng Anh Thư: Điểm khác biệt lớn nhất là doanh nghiệp không thể tiếp tục coi việc hoàn thiện hồ sơ chỉ là công việc diễn ra trước thời điểm thông quan.

Hiện nay, xuất nhập khẩu thực chất bắt đầu từ khâu quản trị doanh nghiệp. Muốn giảm rủi ro, doanh nghiệp phải kiểm soát ngay từ đầu chuỗi cung ứng: nguyên liệu được mua từ đâu, nhà cung cấp có đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế hay không, mã HS đã được xác định chính xác chưa, hồ sơ xuất xứ có đủ căn cứ để chứng minh khi cơ quan chức năng hoặc đối tác yêu cầu hay không.

Đó là cách tiếp cận hoàn toàn khác so với trước đây. Chính vì vậy, Nghị định số 292/2026/NĐ-CP không chỉ đề cập đến danh mục hàng hóa cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu mà còn xây dựng một khuôn khổ quản lý khá toàn diện, bao quát các hoạt động như: xuất nhập khẩu theo giấy phép, theo điều kiện, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, gia công, cấp CFS cũng như phân định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành.

Khi các quy định được hệ thống hóa theo một khuôn khổ thống nhất, doanh nghiệp sẽ có điều kiện chủ động hơn trong việc dự báo và kiểm soát rủi ro thay vì chỉ xử lý tình huống phát sinh.

Phóng viên: Từ thực tiễn tư vấn cho doanh nghiệp, theo bà đâu là thay đổi quan trọng nhất mà doanh nghiệp cần thực hiện trong giai đoạn tới?

Luật sư Nguyễn Hoàng Anh Thư: Theo tôi, điều doanh nghiệp cần thay đổi trước tiên không phải là quy trình làm thủ tục mà là tư duy quản trị.

Trong thương mại quốc tế hiện đại, tuân thủ không còn là nghĩa vụ pháp lý đơn thuần mà đã trở thành một năng lực cạnh tranh.

Một doanh nghiệp xây dựng được hệ thống quản trị bài bản sẽ chủ động kiểm soát mã HS, xuất xứ, giấy phép, điều kiện nhập khẩu, hồ sơ kỹ thuật cũng như các yêu cầu của chuỗi cung ứng. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ giảm nguy cơ bị chậm thông quan, trả hàng hoặc phát sinh tranh chấp mà còn tiết kiệm đáng kể chi phí vận hành.

Qua quá trình tư vấn cho nhiều doanh nghiệp, tôi nhận thấy phần lớn rủi ro không phát sinh ở cửa khẩu mà xuất hiện từ giai đoạn chuẩn bị. Có những sai sót rất nhỏ trong việc phân loại hàng hóa, xác định xuất xứ hoặc lưu trữ hồ sơ nhưng lại dẫn đến những thiệt hại lớn khi giao dịch với đối tác nước ngoài.

Điều này cho thấy, đầu tư cho quản trị tuân thủ hiệu quả hơn rất nhiều so với việc xử lý rủi ro khi sự việc đã xảy ra.

Phóng viên: Nghị định sẽ có hiệu lực từ ngày 5/9/2026. Theo bà, đây có phải là khoảng thời gian để doanh nghiệp “chạy nước rút”?

Luật sư Nguyễn Hoàng Anh Thư: Tôi cho rằng, đây không phải là giai đoạn để doanh nghiệp “chạy nước rút” đối phó với quy định mới, mà là khoảng thời gian cần thiết để chuẩn bị cho một quá trình chuyển đổi dài hạn.

Doanh nghiệp nên rà soát lại toàn bộ danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; cập nhật mã HS theo quy định mới; kiểm tra hồ sơ xuất xứ, điều kiện cấp phép, quy trình quản trị nội bộ và đánh giá lại toàn bộ chuỗi cung ứng để kịp thời khắc phục những điểm còn tiềm ẩn rủi ro.

Quan trọng hơn là xây dựng văn hóa tuân thủ trong toàn doanh nghiệp, bởi đây mới là nền tảng giúp doanh nghiệp thích ứng bền vững trước những thay đổi ngày càng nhanh của thương mại quốc tế.

Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, tôi cũng kỳ vọng cơ quan quản lý sẽ sớm ban hành đầy đủ danh mục hàng hóa kèm mã HS, hướng dẫn chi tiết các quy định mới và tăng cường đối thoại với cộng đồng doanh nghiệp để quá trình thực thi diễn ra thống nhất, minh bạch.

Về lâu dài, giá trị lớn nhất mà Nghị định số 292/2026/NĐ-CP mang lại không chỉ là thay đổi về thủ tục hành chính. Điều quan trọng hơn là tạo động lực để doanh nghiệp chuyển từ tư duy “đáp ứng quy định” sang tư duy “quản trị theo chuẩn quốc tế”. Khi năng lực tuân thủ trở thành một phần trong năng lực cạnh tranh, hàng hóa Việt Nam sẽ có nhiều cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và phát triển bền vững trên các thị trường quốc tế. Đó mới là ý nghĩa lâu dài và cũng là giá trị mà Nghị định số 292/2026/NĐ-CP hướng tới.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn bà!