Chủ động để chính sách hải quan không đi sau thực tiễn

Thể chế hải quan được hoàn thiện nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý đối với các lĩnh vực chuyên biệt. Ảnh: Loan Nguyễn

Chủ động hoàn thiện khung pháp lý

Trong hoạt động xuất nhập khẩu, chính sách hải quan tác động trực tiếp đến quy trình giao nhận hàng hóa, thời gian thông quan và chi phí của doanh nghiệp. Khi phương thức giao dịch, vận chuyển và trao đổi thông tin thay đổi nhanh chóng, yêu cầu đặt ra là quy định pháp luật phải theo kịp thực tiễn, đồng thời tạo nền tảng cho những mô hình quản lý hiện đại.

Theo báo cáo công tác quý III/2026, Cục Hải quan đã tham mưu, trình ban hành 2 nghị định của Chính phủ và 4 thông tư của Bộ Tài chính, tập trung vào các lĩnh vực gắn trực tiếp với hoạt động xuất nhập khẩu và yêu cầu đổi mới quản lý.

Trong đó, Nghị định số 273/2026/NĐ-CP ngày 7/7/2026 quy định về kinh doanh hàng miễn thuế; Nghị định số 336/2026/NĐ-CP ngày 22/8/2026 quy định thực hiện thủ tục hành chính đối với hàng hóa xuất nhập khẩu, quá cảnh và phương tiện vận tải theo cơ chế một cửa quốc gia, cơ chế một cửa ASEAN.

Các thông tư được ban hành cũng tập trung vào những yêu cầu nghiệp vụ cụ thể. Thông tư số 124/2026/TT-BTC ngày 22/8/2026 bổ sung quy định về xác định xuất xứ hàng hóa xuất nhập khẩu; Thông tư số 127/2026/TT-BTC ngày 27/8/2026 quy định chỉ tiêu thông tin, mẫu chứng từ khai báo đối với phương tiện vận tải xuất nhập cảnh, quá cảnh. Thông tư số 128/2026/TT-BTC ngày 27/8/2026 quy định về kiểm tra, giám sát và quản lý hải quan tại khu vực Cửa khẩu thông minh. Đến ngày 29/9/2026, Thông tư số 142/2026/TT-BTC tiếp tục sửa đổi, bổ sung quy định về thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu gửi qua dịch vụ bưu chính và chuyển phát nhanh quốc tế.

Điểm chung của các văn bản là hướng đến chuẩn hóa quy trình, thông tin khai báo và phương thức quản lý, đáp ứng sự đa dạng ngày càng tăng của hoạt động thương mại xuyên biên giới.

Song song với ban hành văn bản, Cục Hải quan tiếp tục hoàn thiện 4 dự thảo quan trọng, gồm nghị định về quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử; nghị định thay thế quy định về kinh doanh hàng miễn thuế, kho bãi và địa điểm làm thủ tục hải quan; nghị định sửa đổi quy định về hàng hóa quá cảnh qua Hệ thống quá cảnh Hải quan ASEAN và thông tư thay thế quy định về thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu theo hoạt động thương mại biên giới.

Các dự thảo đang ở những giai đoạn xử lý khác nhau, nhưng cùng hướng tới hoàn thiện cơ sở pháp lý cho các lĩnh vực có yêu cầu quản lý chuyên biệt. Quá trình này đòi hỏi phối hợp giữa các cơ quan, tiếp thu đầy đủ ý kiến và bảo đảm tính khả thi trước khi ban hành.

Phát biểu tại hội nghị giao ban công tác quý III và triển khai công tác quý IV diễn ra ngày 9/10/2026, Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ nhấn mạnh, đối với ngành Hải quan, hoàn thiện thể chế phải đáp ứng yêu cầu: Tạo cơ sở pháp lý để bộ máy mới vận hành thống nhất, rõ trách nhiệm và sử dụng hiệu quả nguồn lực; đồng thời tiếp tục đơn giản hóa các quy định, thủ tục để tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu. Đây là cơ sở để công tác xây dựng, rà soát và sửa đổi văn bản tiếp tục hướng tới mục tiêu vừa nâng cao hiệu quả quản lý, vừa tháo gỡ vướng mắc từ thực tiễn.

Cải cách từ thực tiễn

Theo đánh giá của nhiều doanh nghiệp, một quy định dù được xây dựng đầy đủ vẫn có thể phát sinh vướng mắc khi áp dụng vào từng loại hình xuất nhập khẩu, phương thức vận chuyển và điều kiện cửa khẩu cụ thể. Vì vậy, hoàn thiện thể chế không chỉ là sửa đổi văn bản khi có bất cập, mà còn phải kịp thời nhận diện những điểm chưa phù hợp từ quá trình thực hiện để điều chỉnh chính sách.

Quy định hải quan rõ ràng giúp doanh nghiệp vận tải chủ động giao nhận hàng hóa. Ảnh: H.Nụ

Với doanh nghiệp vận tải, sự rõ ràng và thống nhất của quy định hải quan có ý nghĩa trực tiếp đối với việc tổ chức vận chuyển, bố trí thời gian giao nhận hàng hóa. Theo bà Hoàng Thị Lê, đại diện Công ty vận tải Hoàng Đức Phong, hoạt động vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu chịu tác động trực tiếp từ quy định về thủ tục và quy trình thông quan. Vì vậy, doanh nghiệp mong muốn các quy định được xây dựng rõ ràng, đồng bộ, hạn chế thay đổi thiếu nhất quán giữa các khâu thực hiện. Khi chính sách dễ hiểu, dễ áp dụng và được hướng dẫn kịp thời, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong kế hoạch vận chuyển, giao nhận hàng hóa, đồng thời hạn chế thời gian chờ đợi và chi phí phát sinh.

Tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, các quy định được triển khai thông qua hoạt động tiếp nhận hồ sơ, kiểm tra, giám sát và phối hợp xử lý hàng hóa xuất nhập khẩu. Đại diện Hải quan cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Chi cục Hải quan khu vực VI) cho rằng, việc triển khai chính sách tại cửa khẩu đòi hỏi quy định phải rõ ràng, thống nhất và phù hợp với thực tế xử lý hàng hóa xuất nhập khẩu. Trong quá trình thực hiện, những vướng mắc về hồ sơ, quy trình nghiệp vụ hoặc phối hợp giữa các khâu cần được kịp thời tổng hợp, báo cáo để cơ quan quản lý hướng dẫn, tháo gỡ. Qua đó, các quy định được hoàn thiện sát thực tế hơn, bảo đảm thuận lợi trong tổ chức thực hiện.

Cùng với xây dựng văn bản mới, Cục Hải quan chú trọng rà soát hệ thống quy định hiện hành. Ngày 7/8/2026, Cục Hải quan ban hành Quyết định số 1344/QĐ-CHQ về kế hoạch tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thuộc lĩnh vực quản lý; đồng thời tổ chức tập huấn văn bản mới và trao đổi nghiệp vụ nhằm thống nhất cách áp dụng trong toàn Ngành.

Việc rà soát không chỉ nhằm phát hiện những quy định chồng chéo, bất cập hoặc không còn phù hợp, mà còn phải gắn với những vướng mắc phát sinh trong quá trình làm thủ tục tại doanh nghiệp và cửa khẩu. Từ thực tiễn đó, cơ quan quản lý có cơ sở xác định nội dung cần sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế, bảo đảm quy định vừa đáp ứng yêu cầu quản lý, vừa khả thi khi triển khai.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình hiện đại hóa hải quan: hoàn thiện quy định phải đi cùng đổi mới nghiệp vụ, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu và áp dụng quản lý rủi ro. Khi cơ sở pháp lý và quy trình thực hiện được hoàn thiện đồng bộ, công tác kiểm tra, giám sát có thể tập trung hơn vào những trường hợp cần kiểm soát, đồng thời hạn chế thủ tục không cần thiết đối với hoạt động xuất nhập khẩu.

Từ xây dựng văn bản đến tổ chức thực hiện, công tác thể chế cần bám sát những thay đổi của hoạt động xuất nhập khẩu và kịp thời xử lý các bất cập phát sinh. Khi quy định được xây dựng trên cơ sở thực tiễn, đồng thời thường xuyên rà soát qua quá trình thực thi, chính sách mới có thể đáp ứng yêu cầu quản lý và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.