Trong cuộc trao đổi chuyên sâu với phóng viên Tạp chí Kinh tế – Tài chính, bà Hoàng Thị Thanh Thủy, Chuyên gia tư vấn thuế, Giám đốc Công ty tư vấn thuế SAF đã phân tích rõ triết lý ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) thời kỳ mới, những tác động trực tiếp đến chiến lược đầu tư của doanh nghiệp – đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) – cũng như các sai sót phổ biến khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng “đúng ngành nhưng vẫn mất ưu đãi”.

PV: Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15 và Nghị định số 320/2025/NĐ-CP đã xác định rất rõ ngành, lĩnh vực và dự án được hưởng ưu đãi. Theo bà, triết lý ưu đãi thuế trong giai đoạn này có gì khác biệt so với trước đây?

Bà Hoàng Thị Thanh Thủy:

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn cải cách chính sách thuế sâu rộng, nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia, Luật thuế TNDN số 67/2025/QH15 cùng Nghị định số 320/2025/NĐ-CP được đánh giá là một bước ngoặt lớn, đặc biệt đối với chính sách ưu đãi thuế.

Không chỉ thay đổi về kỹ thuật hay phạm vi ưu đãi, các quy định mới còn thể hiện sự chuyển dịch mang tính triết lý: từ ưu đãi dàn trải theo địa bàn sang ưu đãi có điều kiện, có chọn lọc, gắn chặt với chất lượng dự án, năng lực công nghệ và tác động lan tỏa đối với nền kinh tế.

Luật cũng đang tạo ra một bước ngoặt mang tính cấu trúc trong chính sách ưu đãi thuế tại Việt Nam. Lần đầu tiên, ưu đãi thuế không còn được thiết kế theo tư duy “trải thảm đỏ” dựa trên địa bàn, khu công nghiệp hay danh mục ngành nghề ưu đãi rộng, mà chuyển sang mô hình sàng lọc dự án theo chất lượng, năng lực công nghệ và mức độ đóng góp thực chất cho nền kinh tế.

Nếu phải dùng một cụm từ để khái quát sự thay đổi này, tôi cho rằng đó là sự chuyển dịch từ “ưu đãi theo diện rộng” sang “ưu đãi có điều kiện, có chọn lọc và định hướng chất lượng”.

Trong giai đoạn trước, ưu đãi thuế TNDN mang tính khuyến khích đầu tư rất rộng. Doanh nghiệp chỉ cần hoạt động trong ngành nghề được ưu đãi hoặc đầu tư vào các địa bàn ưu đãi – như khu công nghiệp, khu kinh tế, địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn – là gần như mặc định được hưởng ưu đãi hoặc chuyển dịch lợi nhuận từ địa phương nộp thuế sang địa phương được ưu đãi thuế giống như chuyển giá trong nước.

Cách tiếp cận này giúp thu hút vốn đầu tư nhanh trong giai đoạn đầu phát triển, nhưng lại không tạo áp lực buộc doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng dự án, áp dụng công nghệ tiên tiến, năng suất hoặc đưa dự án đi vào hoạt động nhằm tạo ra giá trị gia tăng cho xã hội.

Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15 và đặc biệt là Nghị định số 320/2025/NĐ-CP đã đánh dấu sự thay đổi mang tính nền tảng. Ưu đãi thuế không còn dựa đơn thuần vào việc “anh thuộc ngành gì” hay “anh đặt nhà máy ở đâu”, mà dựa vào việc “anh có phát huy để tạo ra giá trị gì cho kinh tế địa phương nơi đặt trụ sở hay không”.

Nghị định số 320/2025 cũng quy định rất chi tiết, không chỉ liệt kê lĩnh vực, dự án được hưởng ưu đãi, mà còn gắn kèm các tiêu chí định lượng và định tính rõ ràng như: tỷ lệ chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D), mức độ ứng dụng công nghệ cao, tiêu chuẩn môi trường, tỷ lệ nội địa hóa, chuyển đổi số, net zero, quy mô dự án và tác động lan tỏa đến chuỗi giá trị.

Điều này cho thấy Nhà nước không ưu đãi vì danh nghĩa ngành nghề, mà ưu đãi vì chất lượng và đóng góp thực chất của dự án. Đồng thời, các quy định được cụ thể hóa rất sâu bằng các phụ lục chi tiết, giúp doanh nghiệp có thể tự đối chiếu điều kiện, còn cơ quan Thuế dễ dàng áp dụng thống nhất, hạn chế tranh chấp và cách hiểu khác nhau.

Sự thay đổi này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà tác động trực tiếp đến cách doanh nghiệp thiết kế mô hình đầu tư.

PV: Nhiều ý kiến cho rằng, ưu đãi thuế TNDN hiện nay gắn chặt hơn với các chiến lược phát triển dài hạn của quốc gia. Bà nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Bà Hoàng Thị Thanh Thủy:

Đúng vậy và điều này thể hiện rất rõ trong cấu trúc của Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15 cũng như Nghị định số 320/2025/NĐ-CP. Ưu đãi thuế TNDN hiện nay không còn là một chính sách tài khóa độc lập, mà đã trở thành một bộ phận cấu thành trong tổng thể chính sách công nghiệp, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững của quốc gia.

Có thể nói, ưu đãi thuế đang được sử dụng như một đòn bẩy chiến lược để dẫn dắt dòng vốn đầu tư đi đúng hướng mà Nhà nước mong muốn. Những lĩnh vực được ưu tiên hiện nay, như công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, sản phẩm công nghệ số, năng lượng tái tạo, kinh tế xanh… đều là các trụ cột quan trọng nếu Việt Nam muốn nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Sự thay đổi này cũng phản ánh xu hướng cải cách thuế quốc tế. Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư ngày càng gay gắt và áp lực chống xói mòn cơ sở thuế ngày càng lớn, nhiều quốc gia đã thu hẹp ưu đãi dàn trải, chuyển sang các ưu đãi có điều kiện, gắn với R&D, công nghệ cao và phát triển bền vững. Việt Nam đang đi theo xu hướng này, với mức độ cụ thể hóa rất cao thông qua Nghị định số 320/2025/NĐ-CP.

PV: Việc thu hẹp ưu đãi theo địa bàn và khu công nghiệp sẽ tác động như thế nào đến chiến lược đầu tư của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ?

Bà Hoàng Thị Thanh Thủy:

Sự thay đổi này tạo ra tác động kép đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN): vừa là thách thức trước mắt, vừa là cơ hội chiến lược về dài hạn nếu doanh nghiệp biết tái cấu trúc và đổi mới.

Trong ngắn hạn, DNVVN chắc chắn chịu áp lực lớn. Trước đây, không ít doanh nghiệp xây dựng chiến lược đầu tư dựa nhiều vào yếu tố địa điểm – chọn khu công nghiệp, khu kinh tế để hưởng thuế suất thấp, miễn giảm thuế dài hạn mà không xem xét đến yếu tố nguồn cung lao động địa phương, vùng nguyên liệu và công nghiệp, dịch vụ phụ trợ có đáp ứng cho sự phát triển của doanh nghiệp tại địa phương đó hay không. Khi lợi thế này bị thu hẹp, những mô hình kinh doanh dựa chủ yếu vào ưu đãi thuế sẽ bộc lộ rõ điểm yếu về năng suất, công nghệ và khả năng cạnh tranh.

Bên cạnh đó là áp lực tài chính và năng lực. Việc tiếp cận các ưu đãi mới đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ, R&D hoặc chuyển đổi mô hình sản xuất. Đây là rào cản không nhỏ đối với DNVVN vốn hạn chế về vốn, nhân lực chất lượng cao và năng lực quản trị.

Ngoài ra, các ưu đãi theo lĩnh vực mới thường đi kèm điều kiện rất chi tiết, chẳng hạn như tỷ lệ nội địa hóa, tiêu chuẩn công nghệ, tiêu chuẩn môi trường. Việc chứng minh đủ điều kiện không chỉ tốn thời gian mà còn phát sinh chi phí tuân thủ đáng kể.

Tôi thường nói với khách hàng rằng: “DNVVN không thể tiếp tục tư duy đầu tư vào đâu để được ưu đãi, mà phải chuyển sang làm gì để xứng đáng được ưu đãi. Đây là sự thay đổi tư duy mang tính sống còn”.

Tuy nhiên, về dài hạn, chính sách mới lại mở ra cơ hội tái định vị. Việc ưu đãi gắn với công nghệ, R&D, tiêu chuẩn xanh và giá trị gia tăng cao buộc doanh nghiệp phải đầu tư vào năng lực cốt lõi. Những DNVVN dám đổi mới, tham gia vào công nghiệp hỗ trợ, sản xuất phần mềm, sản phẩm số hoặc chuỗi cung ứng xanh sẽ có cơ hội vươn lên các phân khúc có giá trị cao hơn, thay vì cạnh tranh bằng chi phí thấp.

Chính sách mới buộc doanh nghiệp, đặc biệt là DNVVN, phải nhìn lại toàn bộ mô hình kinh doanh. Ưu đãi thuế không còn gắn với vị trí địa lý, mà gắn với năng lực công nghệ, quản trị và đóng góp chiến lược. Điều này thể hiện rất rõ qua các nhóm ngành, lĩnh vực được ưu đãi theo Nghị định số 320/2025/NĐ-CP, bao gồm: công nghệ cao và đổi mới sáng tạo; sản phẩm công nghiệp số; công nghệ hỗ trợ; năng lượng tái tạo và bảo vệ môi trường; nông nghiệp công nghệ cao; hạ tầng quan trọng. Đây chính là “la bàn chính sách” để doanh nghiệp định hướng chiến lược đầu tư trong giai đoạn mới.

PV: Trong thực tế tư vấn, bà thấy những nhóm ưu đãi thuế nào đang bị doanh nghiệp hiểu sai hoặc kỳ vọng quá mức?

Bà Hoàng Thị Thanh Thủy:

Dựa trên thực tế tư vấn, tôi nhận thấy doanh nghiệp, đặc biệt là DNVVN thường gặp phải một số hiểu lầm phổ biến liên quan đến ưu đãi thuế TNDN. Những hiểu lầm này có thể dẫn đến bị truy thu thuế, thậm chí bị xử phạt.

Thứ nhất là hiểu sai khái niệm “dự án đầu tư mới”. Nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần thành lập công ty mới hoặc mở rộng sản xuất là đương nhiên được hưởng ưu đãi. Trong khi đó, pháp luật đã loại trừ rất rõ các trường hợp chia, tách, sáp nhập, hợp nhất, chuyển đổi hoặc kế thừa từ doanh nghiệp cũ. Nếu không đáp ứng đúng điều kiện về dự án đầu tư mới, doanh nghiệp sẽ không được hưởng ưu đãi dù hoạt động đúng ngành.

Thứ hai là xử lý sai chi phí liên quan đến chủ sở hữu công ty TNHH một thành viên. Nhiều doanh nghiệp hiểu sai rằng tất cả chi phí liên quan đến chủ sở hữu đều không được trừ, hoặc ngược lại, cố tình hạch toán tiền lương cho chủ sở hữu để giảm thuế. Cả hai cách đều tiềm ẩn rủi ro lớn khi bị kiểm tra.

Thứ ba và cũng là lỗi nghiêm trọng nhất đó là không tách bạch thu nhập được ưu đãi. Doanh nghiệp thường bỏ qua việc hạch toán riêng doanh thu, chi phí và thu nhập từ hoạt động được ưu đãi. Nếu không hạch toán riêng, toàn bộ thu nhập có thể bị áp dụng thuế suất phổ thông, dẫn đến mất toàn bộ lợi ích ưu đãi.

Theo kinh nghiệm tư vấn, những sai sót khiến doanh nghiệp mất ưu đãi thường không nằm ở ngành nghề, mà nằm ở thủ tục và quản trị. Điểm a khoản 8 Điều 23 Nghị định số 320/2025/NĐ-CP quy định, dự án đầu tư mới phải có giấy chứng nhận đăng ký đầu tư hoặc báo cáo thực hiện dự án đầu tư gửi cơ quan đăng ký đầu tư. Nhiều doanh nghiệp không thực hiện đúng thủ tục này nên bị mất ưu đãi.

Ngoài ra còn có các sai sót phổ biến như hồ sơ ưu đãi thuế không đầy đủ hoặc nộp không đúng thời hạn; không hạch toán kế toán tách bạch; không đáp ứng các điều kiện định lượng “cứng”; tự ý thay đổi dự án mà không điều chỉnh giấy phép; xác định sai thời gian miễn, giảm thuế.

PV: Bà có lời khuyên gì cho doanh nghiệp trong bối cảnh chính sách ưu đãi thuế thay đổi mạnh mẽ như hiện nay?

Bà Hoàng Thị Thanh Thủy:

Doanh nghiệp cần thay đổi tư duy căn bản. Do đó, ngay từ khi lập dự án, doanh nghiệp phải tính đến việc đáp ứng điều kiện công nghệ, môi trường, hạch toán và thủ tục. Doanh nghiệp nào coi ưu đãi thuế là một phần trong chiến lược phát triển dài hạn sẽ tận dụng được chính sách; doanh nghiệp nào chỉ xem đó là lợi ích ngắn hạn thì rất dễ mất ưu đãi.

Về dài hạn, triết lý ưu đãi thuế mới sẽ tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn, nơi ưu đãi được dành cho những doanh nghiệp thực sự tạo ra giá trị cho nền kinh tế.

Ưu đãi thuế không còn là phép cộng cơ học giữa ngành nghề và địa bàn, mà là kết quả của một chiến lược đầu tư bài bản. Đây là bước chuyển cần thiết để Việt Nam nâng cao chất lượng tăng trưởng, tăng sức chống chịu của nền kinh tế và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Xin trân trọng cảm ơn bà!