Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang phục hồi và chuyển dịch mạnh mẽ, ngành Hải quan xác định rõ mục tiêu: Hiện đại hóa là chìa khóa của phát triển. Ngày 18/12/2025, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 121/2025/TT-BTC. Đây không chỉ là văn bản sửa đổi, bổ sung các quy định về thủ tục hải quan, quản lý thuế mà còn là nền tảng pháp lý quan trọng để thực hiện Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 theo Quyết định số 628/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Trong suốt một thập kỷ, Thông tư số 38/2015/TT-BTC và Thông tư số 39/2018/TT-BTC đã hoàn thành xuất sắc vai trò “xương sống” pháp lý với sứ mệnh tăng cường tính minh bạch và chuẩn hóa hồ sơ. Tuy nhiên, trước yêu cầu của Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030 và sự ra đời của các văn bản quy phạm pháp luật mới, ngành Hải quan cần một bước nhảy vọt.

Thông tư số 121/2025/TT-BTC ra đời không chỉ để thống nhất hệ thống văn bản quy phạm pháp luật mà còn là mắt xích quan trọng để chuyển đổi từ tư duy “kiểm soát thủ tục” sang “quản trị dữ liệu số toàn diện”. Đây là nền tảng để hiện thực hóa Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030.

Với thông điệp chủ đạo: “Nhanh hơn - Gần hơn - Linh hoạt hơn”, Thông tư số 121/2025/TT-BTC (có hiệu lực từ ngày 1/2/2026) hứa hẹn sẽ giải quyết triệt để những “điểm nghẽn” của các quy định cũ, mở ra chương mới cho hoạt động xuất nhập khẩu (XNK) tại Việt Nam. Một trong những đột phá lớn nhất của Thông tư số 121/2025/TT-BTC chính là việc hiện thực hóa mục tiêu số hóa toàn diện hồ sơ hải quan.

Cùng với đó, Thông tư số 121/2025/TT-BTC không chỉ là câu chuyện về những con số hay điều khoản pháp lý khô khan. Đó là bước chuyển mình mạnh mẽ hướng tới mô hình Hải quan số, khẳng định cam kết đồng hành và tạo thuận lợi tối đa cho cộng đồng doanh nghiệp trong kỷ nguyên chuyển đổi số quốc gia của Hải quan Việt Nam.

Nếu như trước đây, doanh nghiệp vẫn còn gặp khó khăn với các quy định về bản chính, bản chụp giấy, thì nay hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan sẽ là “trạm trung chuyển” duy nhất.

Bám sát Nghị quyết số 66/NQ-CP, Thông tư số 121/2025/TT-BTC là công cụ pháp lý quan trọng nhất để ngành Hải quan thực hiện cam kết, số hóa 100% hồ sơ và kết quả giải quyết thủ tục.

Theo đó, tất cả chứng từ trong bộ hồ sơ thông quan được chuyển đổi sang dạng chỉ tiêu dữ liệu điện tử. Loại bỏ hoàn toàn việc nộp chứng từ giấy trực tiếp (ngay cả với các bản chính theo quy định chuyên ngành, tất cả sẽ được truyền dẫn qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử).

Thông tư số 121/2025/TT-BTC là lời giải cho bài toán cân bằng giữa Kiểm soát chặt chẽ và Tạo thuận lợi tối đa, tác động trực tiếp đến doanh nghiệp và cơ quan quản lý:

Doanh nghiệp: Tiết kiệm tối đa chi phí vận hành; rút ngắn thời gian thông quan; không còn rào cản địa lý khi tương tác với cơ quan Hải quan.

Cơ quan Hải quan: Sở hữu kho dữ liệu tập trung; nâng cao năng lực phân tích rủi ro; ngăn chặn gian lận thương mại dựa trên AI và Big Data.

Một điểm nhấn quan trọng của Thông tư số 121/2025/TT-BTC là sự thay đổi trong phương thức quản lý. Thay vì “tiền kiểm” gây tắc nghẽn, cơ quan Hải quan chuyển sang cơ chế tham vấn linh hoạt dựa trên quản lý rủi ro. Việc này giúp chống gian lận thương mại một cách chính xác, mục tiêu và khơi thông dòng chảy hàng hóa cho những doanh nghiệp tuân thủ tốt.

Thông tư số 121/2025/TT-BTC chính là viên gạch nền móng để xây dựng một tương lai Hải quan phi giấy tờ, góp phần đưa Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu với vị thế của một nền kinh tế số minh bạch.

Thủ tục xác nhận hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế (Điều 140) đã được cải cách vượt trội về dịch vụ công.

Rút ngắn từ 5 ngày xuống còn 3 ngày (tăng tốc 40%). Doanh nghiệp được thực hiện xác nhận hoàn thành nghĩa vụ nộp thuế tại chi cục hải quan khu vực gần nhất, không nhất thiết phải lên cấp cục. Việc bỏ thẩm quyền tại cấp cục, trao quyền trực tiếp cho chi cục trưởng chi cục hải quan khu vực để rút ngắn quy trình.

Đặc biệt, quy định có tính nhân văn cho phép doanh nghiệp đang chờ giải thể vẫn được tiếp tục XNK nếu có xác nhận nợ thuế, tháo gỡ điểm nghẽn cho hoạt động kinh doanh.

Song song với việc tái cấu trúc dữ liệu tờ khai, Thông tư số 121/2025/TT-BTC khi kết hợp cùng Nghị định số 167/2025/NĐ-CP đã tạo ra một hệ sinh thái mới cho việc xác định trị giá hải quan. Thay đổi mang tính chiến lược và được cộng đồng DN mong đợi nhất chính là cơ chế giải phóng hàng trước, tham vấn sau.

Tháo gỡ triệt để nút thắt tại cửa khẩu, quy định tại Thông tư số 121/2025/TT-BTC đã bãi bỏ quy định bắt buộc doanh nghiệp phải giải trình ngay với cơ quan Hải quan tại thời điểm làm thủ tục đối với các dòng hàng nằm trong danh mục rủi ro về giá.

Theo đó, doanh nghiệp hoàn toàn có quyền đưa hàng về bảo quản hoặc đề nghị giải phóng hàng để đưa ngay vào dây chuyền sản xuất, kinh doanh; việc tham vấn trị giá sẽ được thực hiện sau đó trong vòng 30 ngày kể từ ngày giải phóng hàng.

Cơ chế này giúp doanh nghiệp tối ưu hóa vòng quay vốn, giảm thiểu tối đa các chi phí phát sinh do lưu kho bãi và loại bỏ chi phí cơ hội do chậm trễ nguồn nguyên liệu. Đây là bước đi đột phá thể hiện tư duy quản lý hiện đại: Nhà nước đơn giản hóa thủ tục tại cửa khẩu nhưng tăng cường kỷ luật ở khâu hậu kiểm.

Điểm nhấn quan trọng trong chiến lược quản trị dựa trên niềm tin là cơ chế tham vấn một lần, sử dụng kết quả nhiều lần. Đây được xem là một phần thưởng xứng đáng cho những doanh nghiệp duy trì mức độ tuân thủ pháp luật cao. Nếu doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ điều kiện 5 tương đồng, bao gồm: giống hệt về tên hàng, mã số HS, xuất xứ, đối tác giao dịch và điều kiện giao hàng (Incoterms), đồng thời trị giá khai báo không thấp hơn mức giá đã được cơ quan Hải quan chấp nhận trong lần tham vấn trước đó, thì kết quả tham vấn này sẽ có hiệu lực sử dụng lên tới 6 tháng tại cùng một chi cục hải quan khu vực.

Một trong những nỗi lo lớn nhất của cơ quan quản lý là làm sao để vừa thông quan nhanh, vừa không để lọt gian lận thương mại. Thông tư số 121/2025/TT-BTC đã đưa ra lời giải thông qua việc chuyển dịch từ tư duy tiền kiểm sang cơ chế tham vấn linh hoạt.

Với Thông tư số 121/2025/TT-BTC, sự chuẩn xác của thông tin khai báo trở thành “tài sản” lớn nhất của doanh nghiệp. Hệ thống sẽ phân tích lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp trên nền tảng dữ liệu tập trung.

Theo đó, đối với doanh nghiệp uy tín, hàng hóa đi thẳng qua luồng Xanh kỹ thuật số mà không cần tiếp xúc với con người.

Dữ liệu chính là niềm tin, doanh nghiệp cung cấp dữ liệu sạch, cơ quan Hải quan cung cấp lộ trình thông quan xanh.

Thông tư số 121/2025/TT-BTC là một bước đi táo bạo, bãi bỏ hàng loạt văn bản cũ không còn phù hợp để tạo ra một hành lang pháp lý thông thoáng. Thông tư số 121/2025/TT-BTC không chỉ là đích đến, nó là điểm khởi đầu cho một chương mới của kinh tế số Việt Nam. Từ ngày 1/2/2026, ranh giới giữa hồ sơ giấy và hồ sơ điện tử sẽ chính thức bị xóa nhòa.

Với sự chuẩn bị kỹ lưỡng thông qua chiến dịch tập huấn quy mô xuyên suốt hai miền Bắc - Nam trong tháng 1/2026, ngành Hải quan đã sẵn sàng cùng cộng đồng doanh nghiệp khai mở kỷ nguyên giao thương không giấy tờ. Cuộc cách mạng này không chỉ là lời giải cho bài toán tối ưu hóa bộ máy tổ chức mới, mà còn thiết lập một bệ phóng chiến lược, đưa hàng hóa Việt Nam vươn tầm trên bản đồ thương mại toàn cầu. Trong kỷ nguyên mới, dữ liệu số chính là “tấm hộ chiếu” quyền lực nhất, giúp doanh nghiệp Việt tự tin bước qua mọi biên giới bằng sự chuẩn xác và minh bạch tuyệt đối.