Một trong những mục tiêu cốt lõi của việc sửa đổi Luật Quản lý thuế lần này là thực hiện chuyển đổi số toàn diện. Các nhóm thủ tục hành chính tại Luật như đăng ký thuế, khai thuế, nộp thuế, hoàn thuế, miễn giảm thuế, nợ thuế, hóa đơn điện tử… đều được định hướng điện tử hóa lên mức dịch vụ công toàn trình, bảo đảm thông suốt, liền mạch, hiệu quả.

Việc điện tử hóa này dựa trên cơ sở ứng dụng công nghệ, áp dụng tối đa các dữ liệu sẵn có trên cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu chuyên ngành, được chia sẻ với cơ quan Thuế. Điều này giúp giảm bớt khai báo thông tin của người nộp thuế (NNT), hỗ trợ hộ, cá nhân kinh doanh trong việc khai thuế và tính thuế. Mọi giao dịch của NNT và cơ quan Thuế đều được thực hiện theo phương thức điện tử nhằm tăng cường tính minh bạch, rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục hành chính tạo điều kiện thuận lợi hơn nữa cho NNT.

Theo Phó Cục trưởng Cục Thuế Đặng Ngọc Minh, Luật Quản lý thuế sửa đổi đã đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống công nghệ thông tin quản lý thuế tập trung, tích hợp, ứng dụng các công nghệ số tiên tiến, hiện đại trên nền tảng dữ liệu lớn. Theo đó, ngành Thuế sẽ triển khai hệ thống quản lý thuế tập trung, hiện đại, tích hợp và tự động hóa tối đa, qua đó cho phép thu thập, xử lý dữ liệu đa nguồn như kê khai, nộp thuế, hóa đơn điện tử, ngân hàng, bộ ngành, sàn thương mại điện tử và nền tảng số. Từ đó, hệ thống sẽ hình thành bức tranh 360 độ về NNT. Đồng thời, ngành Thuế nghiên cứu ứng dụng các công nghệ tiên tiến như Big Data, AI, Machine Learning nhằm nâng cao năng lực phân tích, dự báo, phát hiện sớm rủi ro và gian lận thuế.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Được, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và tư vấn thuế Trọng Tín đánh giá, Luật Quản lý thuế sửa đổi đã kịp thời khắc phục nhiều bất cập phát sinh trong quá trình quản lý thuế những năm vừa qua. Không những vậy với việc hiện đại hóa quản lý thuế thông qua công nghệ và dữ liệu lớn sẽ giúp Nhà nước quản lý thu đúng, thu đủ, trong khi doanh nghiệp và người dân giảm chi phí tuân thủ, giảm rủi ro pháp lý nếu sai sót trong quá trình kê khai, nộp thuế. Đây là lợi ích hai chiều, thể hiện rõ triết lý quản lý mới của Luật.

Một nội dung quan trọng của Luật Quản lý thuế sửa đổi đó là quy định về phân nhóm NNT trong quản lý thuế, lấy NNT làm trục quản lý. Khoản 2 Điều 3 Luật quy định rõ việc phân nhóm NNT để phản ánh đúng bản chất quản lý rủi ro và phù hợp thông lệ quốc tế. Theo đó, Cơ quan Thuế sẽ chia NNT thành nhiều nhóm theo ngành nghề, loại hình, quy mô, mức độ tuân thủ và rủi ro. Việc phân nhóm giúp cơ quan quản lý đúng bản chất từng loại hình, áp dụng quy trình nghiệp vụ phù hợp (doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh…); đồng thời tập trung kiểm tra nhóm rủi ro cao, qua đó góp phần giảm gánh nặng thủ tục cho nhóm tuân thủ tốt.

Ông Đặng Ngọc Minh khẳng định, việc phân nhóm NNT không chỉ dựa trên các tiêu chí định lượng về hồ sơ khai thuế, mà còn mở rộng sang các tiêu chí phản ánh hành vi và lịch sử tuân thủ theo thời gian.

NNT được hưởng chế độ ưu tiên khi được đánh giá là tuân thủ tốt, dựa trên các tiêu chí như: có lịch sử tuân thủ đầy đủ, ít vi phạm; thực hiện đúng hạn nghĩa vụ kê khai và nộp thuế; hợp tác với cơ quan thuế trong kiểm tra, thanh tra; có mức độ rủi ro thấp; và sẵn sàng kết nối, chia sẻ dữ liệu điện tử với cơ quan Thuế.

Sự thay đổi này mang ý nghĩa hai chiều, vừa giảm gánh nặng tuân thủ đối với phần lớn NNT, vừa gia tăng hiệu quả thu ngân sách khi tập trung nguồn lực vào những khu vực rủi ro cao. Phương pháp quản lý rủi ro cũng giúp giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp với cơ quan Thuế, góp phần hạn chế nhũng nhiễu, tiêu cực.

Luật Quản lý thuế sửa đổi cũng nhấn mạnh hơn về nguyên tắc quản lý thuế theo mức độ tuân thủ, bên cạnh nguyên tắc xử lý rủi ro. Theo đó, Nhà nước xây dựng bộ tiêu chí để khuyến khích NNT tự nguyện tuân thủ, tăng tính phòng ngừa từ xa, giảm phụ thuộc hoàn toàn vào chế tài xử phạt. Cách tiếp cận này góp phần hình thành văn hóa tuân thủ thuế, trong đó NNT nhận thức rõ quyền lợi đi kèm nghĩa vụ, chủ động hợp tác với cơ quan thuế thay vì đối phó. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nền kinh tế số, nơi các giao dịch diễn ra nhanh, phức tạp và xuyên biên giới.

Luật Quản lý thuế sửa đổi đã đưa ra quy định mang tính bước ngoặt đó là chấm dứt cơ chế thuế khoán chuyển sang nguyên tắc tự khai – tự nộp – tự chịu trách nhiệm, tương tự như doanh nghiệp kể từ ngày 1/1/2026. Đây được xem là thay đổi lớn trong bối cảnh hộ kinh doanh chiếm tỷ trọng đáng kể trong nền kinh tế nhưng trong nhiều năm qua chủ yếu được quản lý bằng phương pháp khoán.

Theo đó, hộ, cá nhân kinh doanh có trách nhiệm tự xác định doanh thu thực tế phát sinh, tự xác định nghĩa vụ thuế phải nộp theo quy định của pháp luật về thuế GTGT và thuế TNCN.

Riêng hộ, cá nhân kinh doanh có hoạt động kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử, nền tảng số khác mà có chức năng thanh toán, thì sàn thương mại điện tử, nền tảng số phải có trách nhiệm khấu trừ, kê khai thay và nộp thay số thuế đã khấu trừ. Trường hợp có hoạt động kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử, nền tảng số khác không có chức năng đặt hàng trực tuyến và chức năng thanh toán, hộ và cá nhân kinh doanh phải trực tiếp khai thuế, tính thuế và nộp thuế theo quy định.

Để hỗ trợ NNT, cơ quan Thuế có trách nhiệm xây dựng và vận hành hệ thống hỗ trợ điện tử, từng bước tự động hóa việc kê khai, tính thuế trên cơ sở dữ liệu giao dịch thực tế. Cụ thể, trong trường hợp hộ, cá nhân kinh doanh sử dụng hóa đơn điện tử, đặc biệt là hóa đơn khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan Thuế, hệ thống thông tin quản lý thuế sẽ tự động tổng hợp dữ liệu, tạo lập tờ khai thuế và hỗ trợ tính số thuế phải nộp. Theo đó, dữ liệu được sử dụng không chỉ từ hóa đơn điện tử mà còn từ cơ sở dữ liệu quản lý thuế và các nguồn dữ liệu khác mà cơ quan Thuế thu thập được từ ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và cơ quan nhà nước có liên quan…

Theo ông Nguyễn Văn Được, việc bãi bỏ thuế khoán có thể nhìn nhận trên hai khía cạnh. Một mặt, đây là bước đi đúng đắn về nguyên tắc công bằng, khi hộ kinh doanh và doanh nghiệp cùng hoạt động thì phải chịu trách nhiệm tương đồng về nghĩa vụ thuế. Nhưng mặt khác, đây cũng là thách thức không nhỏ trong thực tiễn, bởi nhiều hộ, cá nhân kinh doanh hiện nay vẫn còn hạn chế về trình độ kế toán, khả năng ứng dụng công nghệ.

Trong bối cảnh này, vị chuyên gia này cũng cho rằng, hộ, cá nhân kinh doanh cần chủ động chuẩn bị để thích ứng bằng việc nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật thông qua chủ động nghiên cứu, cập nhật các quy định mới thay vì chỉ thụ động làm theo hướng dẫn. Bên cạnh đó, các hộ, cá nhân kinh doanh cũng chú trọng công tác kế toán – tài chính – kê khai thuế nhằm đảm bảo tính minh bạch, đúng quy định, đồng thời chủ động tận dụng quyền được hỗ trợ, cũng như mạnh dạn yêu cầu cơ quan Thuế hướng dẫn, giải đáp kịp thời trong quá trình thực hiện.

Đáng chú ý, Luật Quản lý thuế sửa đổi tiếp tục khẳng định nguyên tắc phân loại nghĩa vụ thuế theo mức doanh thu thực tế. Nếu doanh thu thuộc ngưỡng phải chịu thuế, hộ kinh doanh phải tự xác định số thuế GTGT, thuế TNCN phải nộp theo đúng quy định.

Song song với các quy định mang tính cải cách trong quản lý, Luật Quản lý thuế sửa đổi đặc biệt coi trọng bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của NNT. Luật thể hiện rõ định hướng lấy NNT làm trung tâm, mở rộng và cụ thể hóa quyền của NNT trong quá trình thực thi nghĩa vụ thuế. Luật cũng khẳng định quyền của NNT là được cung cấp thông tin, quyền được yêu cầu giải thích các quyết định về thuế, quyền được khiếu nại và quyền được cơ quan Thuế trả lời trong thời hạn luật định.

Luật giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết tại nghị định về các trường hợp nếu chưa sẵn sàng về công nghệ, đường truyền có thể sử dụng các dịch vụ sẵn có của cơ quan Thuế hoặc cũng có thể thực hiện theo các hình thức khác (gửi bưu chính, nộp trực tiếp) như hiện nay, cũng như có thể sử dụng các hình thức giao dịch khai thay, nộp thay theo quy định. Căn cứ vào mức độ sẵn sàng về hạ tầng công nghệ, nguồn nhân lực và điều kiện thực tế của người nộp thuế để quy định lộ trình, hình thức triển khai phù hợp đối với các quy định về quản lý thuế điện tử, áp dụng quản lý rủi ro và các nội dung chuyển đổi số quy định tại Luật này để không gây gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh của NNT.

Đặc biệt, với mục tiêu thu đúng, thu đủ tiền thuế vào ngân sách nhà nước, cũng như tạo điều kiện cho phép các doanh nghiệp, doanh nhân được chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại theo tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW, nhưng vẫn đảm bảo xử lý các hành vi vi phạm hành chính, Luật còn cho phép NNT nếu tự phát hiện sai sót trong hồ sơ khai thuế liên quan đến thời kỳ, phạm vi đã thanh tra, kiểm tra và làm tăng số thuế phải nộp hoặc giảm các khoản khấu trừ, miễn, giảm, hoàn, thì được bổ sung hồ sơ giải trình với cơ quan Thuế.

Ngoài ra, Luật cũng quy định rõ trách nhiệm của công chức thực hiện công tác kiểm tra thuế. Theo đó, công chức Thuế sẽ phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra sai phạm do không tuân thủ đúng quy định trong quá trình thực thi nhiệm vụ. Theo đánh giá của các chuyên gia, quy định này không mâu thuẫn với các luật hiện hành như Luật Thanh tra, Luật Xử lý vi phạm hành chính hay Luật Tố tụng hành chính, bởi không làm thay đổi bản chất hay kết luận của hoạt động thanh tra, kiểm tra. Quy định chỉ nhằm tạo cơ chế để người nộp thuế được chủ động nộp bổ sung nghĩa vụ thuế trong trường hợp tự phát hiện sai sót của mình, qua đó góp phần nâng cao tính tự giác tuân thủ pháp luật thuế.

Cùng với lợi ích, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cũng làm dấy lên những băn khoăn của NNT liên quan đến an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Theo ông Đặng Ngọc Minh, toàn bộ hệ thống công nghệ thông tin phục vụ công tác quản lý thuế và hỗ trợ NNT tại Trung tâm dữ liệu chính đều được triển khai theo mô hình có dự phòng, nhằm bảo đảm an toàn và tính liên tục trong vận hành. Hệ thống được thiết kế theo nhiều vùng, nhiều lớp, đồng thời được trang bị các giải pháp bảo mật tiên tiến, đáp ứng yêu cầu về an ninh, an toàn thông tin. Bên cạnh Trung tâm dữ liệu chính, hệ thống còn được triển khai đồng bộ tại Trung tâm dữ liệu dự phòng, qua đó bảo đảm khả năng duy trì hoạt động ổn định, liên tục của các ứng dụng và dịch vụ thuế ngay cả khi xảy ra sự cố hoặc rủi ro kỹ thuật.

Đặc biệt, do hệ thống quản lý thuế có kết nối, trao đổi dữ liệu với cơ sở dữ liệu tổng hợp về tài chính, cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh điện tử của Bộ Công an, nên hàng năm hệ thống đều được kiểm tra, đánh giá định kỳ về an toàn thông tin. Đây là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền lợi dữ liệu của NNT trong quá trình số hóa.

Một điểm đáng lưu ý khác của Luật Quản lý thuế sửa đổi đó là nhấn mạnh vai trò của công khai, minh bạch trong quản lý thuế. Khi hệ thống quản lý rủi ro và dữ liệu tích hợp được triển khai đồng bộ, các quyết định kiểm tra, thanh tra, hoàn thuế hay ưu tiên xử lý hồ sơ sẽ dựa trên tiêu chí rõ ràng, thống nhất. NNT có quyền biết lý do vì sao mình thuộc diện kiểm tra, vì sao hồ sơ được giải quyết nhanh hay chậm, qua đó hạn chế sự tùy tiện trong thực thi công vụ.

Luật cho phép tất cả các khoản nợ thuế phát sinh trước ngày 01/7/2026 được xử lý theo Luật mới, tạo cơ sở áp dụng thống nhất. Quy định này không làm thay đổi nguyên tắc xóa nợ, không mở rộng đối tượng xóa nợ mà chỉ thống nhất một cơ chế áp dụng đối với các khoản nợ ở các thời kỳ pháp luật khác nhau, qua đó góp phẩn giải quyết triệt để các khoản nợ đã quá 10 năm, không còn khả năng thu hồi và đã bị thu hồi giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh.

Có thể nói, cùng với Luật Thuế TNCN sửa đổi, Luật Quản lý thuế sửa đổi được xem là mảnh ghép quan trọng trong lộ trình cải cách hệ thống thuế đến năm 2030, hướng tới mô hình quản lý “ít tiếp xúc – nhiều dữ liệu”, “ít giấy tờ – nhiều tự động”, vừa giữ vững kỷ luật ngân sách nhà nước, vừa giảm gánh nặng chi phí tuân thủ cho xã hội.