Năm 2025 ghi dấu mốc lịch sử khi ngành Hải quan thực hiện bước chuyển mình mang tính bước ngoặt: Tinh gọn bộ máy theo mô hình quản trị hiệu năng. Vượt lên những thách thức của kinh tế toàn cầu, sự nỗ lực trong cải cách thể chế và hiện đại hóa quy trình của ngành Hải quan đã đóng góp trực tiếp vào kết quả tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam chạm mốc 930,07 tỷ USD, tăng 18,2% so với cùng kỳ năm 2024.
Với kết quả này, Việt Nam tiếp tục củng cố vị thế vững chắc trong nhóm 25 nền kinh tế có hoạt động ngoại thương lớn nhất thế giới. Không chỉ dừng lại ở các con số ngân sách, sự chủ động của ngành trong việc khơi thông dòng chảy hàng hóa đã trở thành động lực then chốt, bảo đảm an ninh tài chính và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.

Việc thực hiện các Quyết định số 130/QĐ-TCHQ ngày 21/1/2025 của Tổng cục trưởng Tổng cục Hải quan (nay là Cục Hải quan) quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của các vụ, cục và Văn phòng thuộc bộ máy giúp việc Tổng cục trưởng (nay là Cục trưởng) và Quyết định số 2038/QĐ-BTC ngày 20/9/2024 của Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Tổng cục Hải quan thuộc Bộ Tài chính không chỉ là một thay đổi về mặt danh xưng hành chính. Đây là một cuộc cách mạng về tư duy quản trị: “Lấy hiệu quả thực thi tại cửa khẩu làm trọng tâm”.

Trước đây, các tầng nấc trung gian thường tạo ra những “điểm nghẽn” về mặt văn bản và thời gian phản hồi. Với mô hình mới, khoảng cách giữa các quyết sách chiến lược tại cấp Cục và hành động thực thi tại các chi cục hải quan khu vực, hải quan cửa khẩu đã được san phẳng.

Sự tinh gọn này cho phép ngành Hải quan tập trung nguồn lực tinh nhuệ nhất cho tuyến đầu. Thay vì phân tán nhân sự ở các bộ phận gián tiếp, mô hình 3 cấp đẩy mạnh việc đào tạo cán bộ theo hướng đa năng.

Một công chức hải quan hiện đại không chỉ giỏi nghiệp vụ kiểm soát trực tiếp mà còn phải là một chuyên gia phân tích dữ liệu trên các hệ thống số hóa. Điều này tạo ra một lực lượng “tác chiến” phản ứng nhanh, đủ sức vận hành các hệ thống dữ liệu phức tạp trong bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ.

Nhìn vào con số kim ngạch 930,07 tỷ USD, ít ai hình dung được những áp lực tài chính khổng lồ phía sau. Đầu năm 2025, ngành Hải quan đứng trước thử thách kép: Giá dầu thô sụt giảm xuống dưới mức dự toán (chỉ còn khoảng 70 USD/thùng) và chính sách giảm thuế GTGT xuống 8% tiếp tục được duy trì nhằm hỗ trợ doanh nghiệp. Hai yếu tố này đã tạo ra một “khoảng trống” ngân sách hơn 30.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, thay vì trông chờ vào sự phục hồi tự nhiên của thị trường, ngành Hải quan đã chuyển trọng tâm sang “quản trị dựa trên rủi ro”. Việc kiểm soát chặt chẽ mã số HS và trị giá hải quan đối với các danh mục hàng hóa có độ rủi ro cao (như hàng tiêu dùng xa xỉ, linh kiện điện tử chuyên dụng) đã giúp ngăn chặn thất thu hàng ngàn tỷ đồng.

Đặc biệt, công tác thu hồi nợ thuế đạt 1.850 tỷ đồng là một điểm nhấn về kỷ cương tài chính. Ngành Hải quan đã áp dụng các biện pháp cưỡng chế linh hoạt nhưng kiên quyết, từ dừng làm thủ tục hải quan đến phối hợp với cơ quan ngân hàng để thu hồi nợ đọng lâu năm.

Kết quả cuối cùng, thu ngân sách nhà nước đạt con số 469.504 tỷ đồng, tăng 9,8% so với năm 2024 và vượt 14,2% dự toán, thặng dư thương mại 20,05 tỷ USD.

Con số thặng dư này không chỉ là thành tích ngành, mà là “tấm khiên” bảo vệ tỷ giá và dự trữ ngoại hối, giúp Chính phủ có dư địa để thực hiện các gói kích cầu kinh tế lớn hơn.

Khi Việt Nam tham gia sâu vào các FTA thế hệ mới, rào cản thuế quan hạ thấp cũng là lúc các hành vi gian lận sở hữu trí tuệ bùng nổ. Tội phạm không còn chỉ buôn lậu theo cách truyền thống mà lợi dụng các loại hình vận chuyển đặc thù như hàng quá cảnh (transit) để thẩm lậu hàng giả vào thị trường.

Vụ triệt phá lô hàng 1.000 tai nghe AirPods Pro giả mạo tại Đội Kiểm soát số 3 (Chi cục Điều tra chống buôn lậu) là một “án điểm” điển hình. Doanh nghiệp đã lợi dụng luồng hàng quá cảnh để vận chuyển hàng giả nhãn hiệu Apple xuyên qua lãnh thổ Việt Nam. Bằng việc phân tích luồng dữ liệu rủi ro và trực giác nghiệp vụ của cán bộ hiện trường, lô hàng trị giá thật tương đương 5,35 tỷ đồng đã bị bóc trần.

Số liệu thực thi năm 2025 phản ánh một thực tế khốc liệt- xử lý 16.230 vụ vi phạm, trị giá 21.820 tỷ đồng. Đặc biệt, án vi phạm sở hữu trí tuệ tăng 450% về số vụ. Bên cạnh đó, năm 2025 cũng ghi nhận sự quyết liệt của cơ quan Hải quan trong cuộc chiến chống ma túy. Với hơn 1,2 tấn ma túy bị bắt giữ, Hải quan Việt Nam đã khẳng định vai trò là “lá chắn thép” tại biên giới, ngăn chặn từ sớm các nguồn hàng “đen” xâm nhập vào nội địa.

Năm 2025 là năm bùng nổ của mô hình quản trị số hoàn diện, với 28,2 triệu hồ sơ được xử lý, tỷ lệ trực tuyến đạt mức gần như tuyệt đối 99,6%. Con số này không chỉ phản ánh nỗ lực số hóa mà còn là cam kết của Ngành trong việc triệt tiêu phiền hà thông qua việc giảm tiếp xúc trực tiếp.

Sự kết nối của 265 thủ tục từ 13 bộ, ngành thông qua Cơ chế một cửa quốc gia đã thực sự “phẳng hóa” hành trình hàng hóa. Doanh nghiệp không còn phải “chạy” từ bộ này sang ngành kia để xin giấy phép chuyên ngành. Tất cả đều hiển thị trên một màn hình duy nhất.

Năm 2025, ngành Hải quan đã thực hiện xuất sắc vai trò tham mưu cho Chính phủ ban hành các văn bản quy phạm pháp luật quan trọng nhằm nội luật hóa các cam kết quốc tế. Đặc biệt, việc đẩy mạnh các thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRA) về Doanh nghiệp ưu tiên (AEO) là một bước đi đột phá.

Việc ký kết MRA với các đối tác lớn như Mỹ, EU, Nhật Bản đã trở thành "giấy thông hành" hạng thương gia cho hàng hóa Việt Nam. Các doanh nghiệp đạt chuẩn AEO của Việt Nam khi xuất khẩu sang các thị trường này sẽ được giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế xuống mức tối thiểu (dưới 1%), giúp cắt giảm chi phí kho bãi và rút ngắn thời gian đưa hàng ra thị trường.

Bước sang năm 2026, với mục tiêu thu ngân sách nhà nước 451.000 tỷ đồng, Hải quan Việt Nam xác định công nghệ là lực lượng sản xuất chính. Trọng tâm chuyển dịch hoàn toàn sang Hải quan không tiếp xúc.

Thay vì con người phải nhìn màn hình soi chiếu container hàng giờ đồng hồ, trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ tự động phân tích hình ảnh, phát hiện các vật phẩm nghi vấn hoặc sai lệch mật độ để đưa ra cảnh báo chính xác đến 99%.

Hệ thống sẽ tự động tổng hợp dữ liệu từ các hãng tàu, bảo hiểm, ngân hàng để xây dựng bức chân dung doanh nghiệp toàn diện, từ đó thông quan luồng Xanh mà không cần bất kỳ sự can thiệp nào của công chức hải quan.

Vượt qua sóng dữ 2025, Hải quan Việt Nam đã định nghĩa lại chính mình bằng hiệu suất và công nghệ. Bước sang 2026, mục tiêu thông minh hóa là một lời cam kết về một hệ quản trị công hiện đại, phục vụ trực tiếp cho sự hưng thịnh của quốc gia và khẳng định bản lĩnh của một nền kinh tế đang tự tin làm chủ vận mệnh kinh tế số.