TỪ NỀN TẢNG CỦA NGHỊ QUYẾT SỐ 57-NQ/TW, MỘT THÔNG TƯ CHUYÊN BIỆT ĐANG ĐƯỢC HÌNH THÀNH ĐỂ HIỆN THỰC HÓA MÔ HÌNH CỬA KHẨU THÔNG MINH. ĐÂY LÀ BƯỚC NGOẶT TẠO MÔI TRƯỜNG MINH BẠCH, NƠI MỌI THỦ TỤC ĐỀU DỰA TRÊN DỮ LIỆU CHUẨN XÁC ĐỂ HÀNG HÓA ĐƯỢC LƯU THÔNG NHANH CHÓNG, THUẬN TIỆN NHẤT. DỰ THẢO THÔNG TƯ QUY ĐỊNH VỀ QUY TRÌNH, THỦ TỤC, KIỂM TRA, GIÁM SÁT VÀ KIỂM SOÁT HẢI QUAN ĐỐI VỚI HÀNG HÓA XUẤT KHẨU, NHẬP KHẨU QUA KHU VỰC CỬA KHẨU THÔNG MINH VIỆT NAM - TRUNG QUỐC ĐÓNG VAI TRÒ LÀ VĂN BẢN NỀN TẢNG, XÁC LẬP VỊ THẾ PHÁP LÝ CHO CÁC CHỦ THỂ SỐ.

Trong bối cảnh các phương tiện không người lái xuyên biên giới (IGV) vẫn còn là một khái niệm mới mẻ trong hệ thống pháp luật, ngành Hải quan đã chọn cách tiếp cận của một nhà kiến tạo.

Thay vì thụ động chờ đợi một khung khổ pháp lý chung, cơ quan Hải quan đã chủ động xây dựng thông tư riêng biệt nhằm “luật hóa” các yếu tố công nghệ.

Tại hội nghị lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định về kiểm tra, giám sát hải quan tại khu vực Cửa khẩu thông minh diễn ra ngày 12/3/2026 tại Quảng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn nhấn mạnh, việc xây dựng khung pháp lý không đơn thuần là nội luật hóa các quy trình kỹ thuật mà là tạo lập một “trục xương sống” pháp lý để thay đổi căn bản phương thức quản lý nhà nước tại biên giới. Mục tiêu cốt lõi là giải quyết triệt để các điểm nghẽn về thủ tục tại các cặp cửa khẩu thí điểm như Hữu Nghị - Hữu Nghị Quan hay Móng Cái - Đông Hưng, từ đó xây dựng bộ quy chuẩn sẵn sàng nhân rộng trên toàn tuyến biên giới phía Bắc.

Phó Cục trưởng Âu Anh Tuấn cũng khẳng định, mô hình Cửa khẩu thông minh đòi hỏi một tư duy quản trị mới, nơi cơ quan Hải quan chuyển dịch mạnh mẽ từ kiểm soát trực tiếp dựa trên sự hiện diện của con người sang giám sát thông minh dựa trên dữ liệu lớn (Big Data) và phân tích rủi ro tự động.

Việc xây dựng khung pháp lý là nỗ lực cụ thể hóa mục tiêu chuyển đổi số toàn diện của cơ quan Hải quan, nhằm thiết lập một hệ sinh thái thông quan phi tiếp xúc, hiện đại hóa dòng chảy thương mại xuyên biên giới.

Ở đó, mọi thuật toán nhận diện, mọi cảm biến giám sát và hệ thống điều phối thông minh không còn là công cụ hỗ trợ thuần túy, mà được trao quyền lực thực thi nghiệp vụ. Đây là bước chuyển mình lịch sử cho cơ quan Hải quan chuyển từ quản lý bằng con người và văn bản giấy sang quản trị bằng hệ thống tự động, nơi luật chơi được lập trình sẵn để loại bỏ hoàn toàn các rào cản cảm tính.

Trong quản trị truyền thống, Hải quan thường làm việc với dữ liệu là hàng hóa đã đến, hồ sơ đã nộp, công chức thực thi mới bắt đầu đối soát. Điều này tạo ra độ trễ và rủi ro tắc nghẽn. Với thông tư mới về Cửa khẩu thông minh, khái niệm dữ liệu tức thời và liên tục ngay khi sự việc phát sinh được đưa vào vị trí trung tâm của quy trình nghiệp vụ.

Theo đơn vị chủ trì soạn thảo Thông tư, dữ liệu tức thời không phải là hồ sơ giấy, mà là sự sống động của dòng hàng. Khi một xe hàng lăn bánh qua cảm biến, thông tin về định danh, trọng lượng và hành trình được truyền dẫn ngay lập tức về hệ thống đối soát song phương Việt - Trung. Nếu có sai lệch dù chỉ 1%, hệ thống sẽ tự động cảnh báo. Đây là cách cơ quan quản lý dùng công nghệ để bảo chứng cho sự liêm chính.

Việc “Luật hóa” dữ liệu tức thời giúp tạo ra một “tấm gương phản chiếu” cho dữ liệu bên xuất thế nào, bên nhập thấy đúng như vậy trong cùng một thời điểm. Sự minh bạch này triệt tiêu hoàn toàn dư địa cho các hành vi chỉnh sửa hồ sơ hay can thiệp thủ công từ con người.

Theo đơn vị soạn thảo, sự khác biệt lớn nhất không nằm ở máy móc, mà nằm ở niềm tin pháp lý. Khi chưa có quy định, hướng dẫn, doanh nghiệp vẫn mang tâm thế “thí điểm”. Khi quy định ra đời, nó biến công nghệ thành một cam kết hành chính. Doanh nghiệp biết chắc chắn rằng nếu dữ liệu họ tức thời và liêm chính, tốc độ thông quan sẽ là tuyệt đối.

Quy định tại dự thảo Thông tư chính là việc chính thức hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu tức thì giữa Việt Nam và đối tác quốc tế. Lần đầu tiên, dữ liệu không chỉ nằm trong biên giới quốc gia mà trở thành “ngôn ngữ” pháp lý chung.

Sức sống của một quy định không nằm ở số trang văn bản, mà ở tốc độ của dòng chảy thương mại tại cửa khẩu. Ngành Hải quan xây dựng thể chế này với triết lý pháp lý phải hóa thành tốc độ.

Đối với doanh nghiệp, đây là một cuộc chơi sòng phẳng và chuyên nghiệp. Thông tư quy định về quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc thiết lập một “đường cao tốc” dành riêng cho sự minh bạch về dữ liệu. Việc tuân thủ pháp luật giờ đây không còn là gánh nặng thủ tục, mà là “tấm vé quyền năng” để bước vào luồng Xanh thông minh – nơi hàng hóa Việt Nam tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu bằng lợi thế thời gian vượt trội.

Theo Cục Hải quan, khi quy trình pháp lý đã được mã hóa thành tốc độ, Cửa khẩu thông minh trở thành biểu tượng của một nền hành chính phục vụ, nơi niềm tin được bảo chứng bằng công nghệ và sự liêm chính được duy trì bởi những dòng dữ liệu tức thời với một dòng chảy biên giới “không ngủ”.