GIỮA BỐI CẢNH THƯƠNG MẠI BIÊN GIỚI NGÀY CÀNG SÔI ĐỘNG, LÀO CAI ĐANG ĐỨNG TRƯỚC CƠ HỘI BỨT PHÁ KHI TỪNG BƯỚC CHUYỂN MÌNH TỪ “CỬA KHẨU SỐ” SANG “CỬA KHẨU THÔNG MINH”. VỚI VIỆC TRIỂN KHAI ĐỒNG BỘ HẠ TẦNG, CÔNG NGHỆ VÀ CƠ CHẾ PHỐI HỢP XUYÊN BIÊN GIỚI, MÔ HÌNH MỚI KHÔNG CHỈ GIÚP TĂNG TỐC THÔNG QUAN, GIẢM CHI PHÍ LOGISTICS MÀ CÒN MỞ RA KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN KINH TẾ RỘNG LỚN, ĐƯA LÀO CAI TRỞ THÀNH TRUNG TÂM KẾT NỐI GIAO THƯƠNG CHIẾN LƯỢC GIỮA VIỆT NAM, ASEAN VÀ TÂY NAM TRUNG QUỐC.

Ở điểm đầu của dải đất hình chữ S, nơi những dãy núi mở ra cánh cửa giao thương với phương Bắc, Lào Cai hiện lên không chỉ như một địa danh biên giới, mà như một “ngã ba chiến lược” kết nối Việt Nam với khu vực và thế giới. Tiếp giáp với tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), Lào Cai chính là điểm khởi đầu của hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, nơi dòng chảy hàng hóa, dịch vụ và cơ hội hội tụ.

Những năm gần đây, câu chuyện phát triển của Lào Cai được viết tiếp bằng hạ tầng hiện đại: tuyến cao tốc Nội Bài - Lào Cai rút ngắn khoảng cách, kế hoạch đường sắt tốc độ cao mở ra tương lai mới và dự án cảng hàng không Sa Pa đang dần thành hình. Tất cả tạo nên một nền tảng vững chắc để nơi đây vươn mình thành trung tâm trung chuyển hàng hóa đa phương thức của cả vùng.

Ở trung tâm của bức tranh ấy là Khu kinh tế cửa khẩu Lào Cai, không gian được mở rộng theo Quyết định số 40/2016/QĐ-TTg, với khu vực Kim Thành - Bản Vược giữ vai trò “trái tim” phát triển.

Tại đây, cửa khẩu quốc tế đường bộ số II (Kim Thành) đang gánh trên vai hơn 80% kim ngạch XNK của tỉnh, trở thành đầu mối giao thương sôi động với Tây Nam Trung Quốc. Song song đó, lối thông quan Bản Vược đang được định hướng nâng cấp thành cửa khẩu quốc tế theo Quyết định số 1199/QĐ-TTg, để chia sẻ áp lực và mở rộng không gian phát triển logistics.

Dòng hàng hóa qua các cửa khẩu không chỉ nhiều mà còn là nông sản tươi sống. Điều đó đòi hỏi một hệ thống kiểm dịch, bảo quản và thông quan nhanh chóng, chính xác. Việc đầu tư kho bãi, khu kiểm tra tập trung tại Bản Vược vì thế không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là bước đi chiến lược: phân luồng hiệu quả, giảm tải cho Kim Thành và đón đầu xu hướng mở cửa thị trường với Trung Quốc.

Trước yêu cầu đổi mới, từ tháng 8/2023, Lào Cai bắt đầu hành trình số hóa cửa khẩu. Nền tảng cửa khẩu số được triển khai với sự tích hợp của các công nghệ như Internet vạn vật (IoT), camera AI và hệ thống chia sẻ dữ liệu liên ngành. Cùng với đó, hạ tầng bãi đỗ, cổng kiểm soát được nâng cấp, trung tâm tiếp nhận thủ tục hành chính đi vào vận hành, tạo nền tảng cho một phương thức quản lý hiện đại hơn.

Ban Quản lý Khu kinh tế Lào Cai đã phối hợp với cơ quan Hải quan để tích hợp nền tảng cửa khẩu số với hệ thống quản lý phương tiện xuất nhập cảnh, hướng tới việc doanh nghiệp chỉ cần khai báo một lần, đồng bộ dữ liệu, qua đó tiếp tục rút ngắn thời gian và đơn giản hóa thủ tục.

Hiệu quả mang lại là rõ rệt. Thời gian xử lý thủ tục cho phương tiện qua cổng kiểm soát giảm từ 4-6 phút xuống còn dưới 2 phút. Lưu lượng xe thông quan bình quân tăng từ khoảng 300 xe/ngày (năm 2023) lên 450 xe/ngày (năm 2024) và duy trì ổn định khoảng 500 xe/ngày (năm 2025). Đáng chú ý, có thời điểm hệ thống xử lý tới 600 xe/ngày, cho thấy khả năng đáp ứng tốt ngay cả khi lưu lượng tăng cao. Đây được xem là bước đột phá quan trọng trong tiến trình chuyển đổi số và hiện đại hóa quản lý cửa khẩu của Lào Cai.

Tuy nhiên, đằng sau sự nhộn nhịp ấy là một thực tế vận hành còn nhiều bất cập. Trong suốt nhiều năm, hoạt động thông quan tại Kim Thành chủ yếu dựa trên quy trình thủ công, các lực lượng chức năng làm việc độc lập theo từng lĩnh vực. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu phải thực hiện khai báo với nhiều đầu mối, trên bản giấy hoặc các phần mềm nội bộ rời rạc. Thông tin về doanh nghiệp, hàng hóa bị lặp lại qua nhiều khâu, không chỉ gây tốn thời gian, chi phí mà còn làm giảm hiệu quả vận hành chung.

Dù các đơn vị quản lý và doanh nghiệp kho bãi đã từng bước ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, tra soát, song các hệ thống này thiếu sự kết nối, vận hành như những “ốc đảo dữ liệu”. Việc sử dụng nhiều phần mềm “may đo” riêng lẻ, không đồng bộ và khép kín khiến công tác giám sát, đánh giá tổng thể gặp khó khăn, tiềm ẩn nguy cơ thiếu minh bạch trong hoạt động.

Sau khi hợp nhất địa giới và không gian phát triển, Lào Cai đứng trước cơ hội lớn để vươn lên trở thành cực tăng trưởng và trung tâm giao thương quốc tế trong hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh. Trong bối cảnh đó, kinh tế cửa khẩu tiếp tục được xác định là trụ cột chiến lược. Yêu cầu đặt ra không chỉ dừng ở “cửa khẩu số”, mà tiến tới “cửa khẩu thông minh”, nơi mọi quy trình được tích hợp, tự động hóa và tối ưu, tạo động lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững.

Hướng đi này không phải là lựa chọn riêng của địa phương, mà nằm trong dòng chảy lớn của chiến lược Quốc gia. Từ các nghị quyết, quyết định của Chính phủ đến các thỏa thuận hợp tác song phương Việt Nam - Trung Quốc, một định hướng xuyên suốt đang dần hình thành: xây dựng hệ thống cửa khẩu hiện đại, thông minh, kết nối sâu với khu vực. Đặc biệt, hai bên đã thống nhất triển khai thí điểm mô hình cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu Hà Khẩu - Lào Cai, mở ra một chương mới trong hợp tác biên giới.

Song hành với đó là hàng loạt cơ chế hợp tác cấp tỉnh và liên vùng giữa Lào Cai và phía Vân Nam, từ các hội nghị Bí thư tỉnh ủy đến các nhóm công tác liên hợp. Những cam kết không chỉ dừng ở trao đổi thông tin, mà đã tiến tới các mục tiêu cụ thể hơn: xây dựng hải quan thông minh, thử nghiệm phương tiện vận tải không người lái qua biên giới và đặc biệt là thúc đẩy thí điểm cửa khẩu thông minh tại các cặp Kim Thành - Bắc Sơn và Bản Vược - Bá Sái.

Tất cả những mảnh ghép đó đang dần hội tụ, việc xây dựng Đề án cửa khẩu thông minh tại Kim Thành và Bản Vược không chỉ là bước đi phù hợp, mà còn mang tính cấp thiết và kịp thời.

Phóng viên: Thưa ông, việc triển khai mô hình Cửa khẩu thông minh có ý nghĩa ra sao đối với phát triển kinh tế cửa khẩu địa phương?

Ông Vương Trinh Quốc: Việc triển khai mô hình Cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và lối thông quan Bản Vược thuộc cửa khẩu quốc tế Lào Cai được thực hiện theo Quyết định số 453/QĐ-TTg ngày 18/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ.

Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời tạo nền tảng cho phát triển kinh tế cửa khẩu theo hướng hiện đại, bền vững.

Đề án được xây dựng trong bối cảnh hoạt động XNK qua khu vực biên giới phía Bắc ngày càng gia tăng, đòi hỏi phải có những giải pháp mới để nâng cao năng lực thông quan, giảm chi phí và hạn chế ùn tắc.

Việc ứng dụng công nghệ số, tự động hóa quy trình và kết nối dữ liệu xuyên biên giới được xác định là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển thương mại quốc tế.

Cửa khẩu thông minh không chỉ là giải pháp về kỹ thuật mà còn là một bước chuyển trong phương thức quản lý và vận hành. Thông qua việc đồng bộ hạ tầng, công nghệ và cơ chế phối hợp giữa các bên, mô hình này góp phần khai thác hiệu quả lợi thế cửa khẩu, mở rộng không gian kinh tế và thúc đẩy liên kết vùng.

Phóng viên: Điểm cốt lõi mô hình Cửa khẩu thông minh hướng đến là gì, thưa ông?

Ông Vương Trinh Quốc: Điểm cốt lõi của Đề án là xây dựng hệ thống thông quan dựa trên công nghệ số, trong đó toàn bộ quy trình từ kiểm tra, giám sát đến xử lý dữ liệu được tích hợp trên nền tảng công nghệ thông tin.

Một nội dung đáng chú ý là việc nghiên cứu cơ chế vận chuyển hàng hóa qua cửa khẩu đường bộ bằng phương tiện giao thông thông minh tự động hóa hoàn toàn, sử dụng công nghệ AI - IGV.

Các phương tiện này hoạt động theo cơ chế dẫn đường thông minh, không người lái, giúp tối ưu hóa thời gian và giảm thiểu sự phụ thuộc vào thao tác thủ công.

Song song với đó là việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như: trí tuệ nhân tạo, internet vạn vật, dữ liệu lớn, mạng 5G và hệ thống định vị vệ tinh. Các công nghệ này sẽ được tích hợp nhằm nâng cao hiệu suất xử lý, giám sát và vận hành toàn bộ quy trình thông quan.

Ngoài ra, hệ thống kiểm tra, giám sát hàng hóa cũng được thiết kế theo hướng minh bạch, rút gọn quy trình, góp phần giảm chi phí cho doanh nghiệp. Việc số hóa và liên thông dữ liệu giữa các khâu được kỳ vọng sẽ hạn chế các điểm nghẽn trong hoạt động XNK.

Phóng viên: Thưa ông, Đề án được thiết kế lộ trình triển khai ra sao để vừa bảo đảm tính khả thi vừa đồng bộ giữa các giai đoạn?

Ông Vương Trinh Quốc: Đề án được triển khai theo lộ trình nhiều giai đoạn, từ năm 2026 đến sau năm 2029, với cách tiếp cận từng bước, thận trọng.

Trong giai đoạn 1, từ quý II/2026 đến hết quý IV/2028, các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm xây dựng hạ tầng kỹ thuật, hoàn thiện hệ thống công nghệ thông tin, thiết lập hành lang pháp lý và lựa chọn nhà đầu tư. Đồng thời, các hạng mục về kho bãi, logistics sẽ được triển khai, cùng với việc tổ chức vận hành thí điểm.

Đối với từng khu vực, lộ trình cũng được cụ thể hóa. Tại Kim Thành, giai đoạn đầu tập trung hoàn thiện cơ sở pháp lý, xây dựng hạ tầng và hệ thống công nghệ thông tin, sau đó chuyển sang vận hành từ quý II/2027.

Trong khi đó, tại Bản Vược, giai đoạn chuẩn bị kéo dài hơn, đến hết năm 2028, trước khi bước vào vận hành từ quý I/2029.

Giai đoạn 2 tập trung vào vận hành và hoàn thiện hệ thống. Trong thời gian này, các cơ quan chức năng sẽ tổ chức giám sát, đánh giá thường xuyên và xử lý các vấn đề phát sinh. Đáng chú ý, mô hình Cửa khẩu thông minh sẽ được triển khai song song với phương thức giao nhận truyền thống trong giai đoạn đầu, nhằm bảo đảm tính linh hoạt và tránh gián đoạn hoạt động XNK.

Phóng viên: Để bảo đảm hiệu quả vận hành mô hình Cửa khẩu thông minh, việc kết nối với phía Trung Quốc dự kiến được triển khai như thế nào, thưa ông?

Ông Vương Trinh Quốc: Cửa khẩu là sự kết hợp vận hành của hai bên, việc kết nối, vận hành với phía Trung Quốc được xác định là yếu tố quan trọng để bảo đảm hiệu quả vận hành của mô hình Cửa khẩu thông minh.

Theo đó, Đề án đặt ra yêu cầu xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu và điều phối thời gian làm việc giữa hai bên biên giới. Việc kết nối hệ thống thông tin, trong đó có Cổng thông tin một cửa quốc gia và hệ thống của phía Trung Quốc, bao gồm Hải quan Côn Minh, là điều kiện cần để triển khai mô hình này.

Một nội dung đáng chú ý khác là kế hoạch đàm phán với phía Trung Quốc để bố trí làn riêng cho phương tiện giao thông thông minh tự động hóa hoàn toàn. Việc này nhằm bảo đảm dòng chảy hàng hóa thông suốt, đồng thời nâng cao hiệu quả vận chuyển trong bối cảnh lưu lượng XNK ngày càng tăng.

Bên cạnh đó, việc phát triển Cửa khẩu thông minh cũng gắn với các định hướng hợp tác lớn hơn giữa Lào Cai và tỉnh Vân Nam như: kết nối đường sắt tốc độ cao, xây dựng cầu đường bộ qua sông Hồng và nghiên cứu mô hình khu hợp tác kinh tế biên giới.

Những yếu tố trên góp phần tạo nền tảng cho việc vận hành đồng bộ hệ thống logistics và thương mại xuyên biên giới.

Phóng viên: Đề án được kỳ vọng sẽ mang lại những thay đổi gì cho hoạt động XNK và phát triển kinh tế cửa khẩu của Lào Cai, thưa ông?

Ông Vương Trinh Quốc: Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt kim ngạch XNK khoảng 9 tỷ USD, đồng thời tăng gấp đôi năng lực thông quan và giảm từ 20-30% chi phí logistics.

Thông qua việc ứng dụng công nghệ và cải thiện hạ tầng, mô hình Cửa khẩu thông minh hướng tới rút ngắn thời gian thông quan, hạn chế ùn tắc và nâng cao tính minh bạch trong hoạt động quản lý. Điều này được kỳ vọng sẽ tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong quá trình XNK.

Bên cạnh đó, Đề án cũng gắn với định hướng phát triển logistics đa phương thức, kết nối đường bộ, đường sắt và cảng cạn nội địa, hình thành mạng lưới vận tải liên hoàn. Đây là cơ sở để từng bước xây dựng trung tâm trung chuyển hàng hóa quy mô lớn trong khu vực.

Một điểm đáng chú ý là việc gắn Cửa khẩu thông minh với thương mại điện tử xuyên biên giới, phù hợp với xu thế kinh tế số. Thông qua đó, không gian giao thương được mở rộng, góp phần thúc đẩy liên kết vùng, đặc biệt với các địa phương trong lưu vực sông Hồng như: Hải Phòng, Ninh Bình và các tỉnh phía Bắc.

Từ góc độ tổng thể, việc triển khai Cửa khẩu thông minh được xem là công cụ hỗ trợ để Lào Cai khai thác hiệu quả lợi thế địa lý, đồng thời thích ứng với yêu cầu mới của hoạt động thương mại quốc tế.

Tuy nhiên, quá trình triển khai Đề án cần bám sát lộ trình, bảo đảm sự đồng bộ giữa công nghệ, hạ tầng và cơ chế chính sách.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!