GIỮA ÁP LỰC GIAO THƯƠNG NGHẸT THỞ, LẠNG SƠN QUYẾT TÂM HIỆN THỰC HÓA MÔ HÌNH CỬA KHẨU THÔNG MINH ĐỂ GIẢI QUYẾT TRIỆT ĐỂ TÌNH TRẠNG ÙN TẮC. BƯỚC ĐI NÀY KHÔNG CHỈ LÀ ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ, MÀ LÀ SỰ THAY ĐỔI TƯ DUY MẠNH MẼ ĐỂ KHƠI THÔNG DÒNG CHẢY HÀNG HÓA VÀ KIẾN TẠO BỆ PHÓNG PHÁT TRIỂN MỚI.

Trong hàng thập kỷ, thực trạng ùn tắc tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị hay cửa khẩu Tân Thanh, Chi Ma, Cốc Nam không chỉ là nỗi ám ảnh của doanh nghiệp xuất khẩu nông sản mà còn là bài toán hóc búa đối với chính quyền tỉnh Lạng Sơn.

Tại rất nhiều cuộc họp, đại diện các cơ quan ban, ngành đều phân tích một cách trực diện, nguyên nhân cốt lõi không hoàn toàn nằm ở sự hữu hạn của diện tích bến bãi, mà nằm ở thông tin bị chia cắt.

Trước khi Nền tảng cửa khẩu số ra đời, bốn lực lượng chính gồm: Biên phòng, Hải quan, Kiểm dịch và Ban Quản lý KKT cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn vận hành hệ thống quản trị nghiệp vụ riêng biệt. Dữ liệu của bên nào bên đó giữ, quy trình hồ sơ giấy tờ không liên thông với nhau.

Khi một xe hàng “chạm ngõ” biên giới, lái xe phải cầm sấp giấy tờ chạy từ văn phòng này sang kho bãi khác. Chỉ cần một khâu chậm trễ hoặc sai sót nhỏ là cả đoàn xe phía sau ùn ứ. Sự thiếu kết nối này chính là “nút thắt” lớn nhất kìm hãm dòng chảy hàng hóa.

Nhận diện rõ rào cản, thay vì chờ đợi những dự án bến bãi, địa điểm sang tải hàng hóa mất nhiều năm, tỉnh Lạng Sơn quyết định xây dựng Nền tảng cửa khẩu số.

Nền tảng cửa khẩu số là một ứng dụng được cài đặt trên thiết bị điện thoại thông minh hỗ trợ doanh nghiệp khai báo trước khi hàng hóa đến cửa khẩu. Bằng ứng dụng camera, Nền tảng cửa khẩu số nhận dạng biển số xe, kết nối với bản đồ số và hệ thống định vị để điều tiết, giám sát mật độ lưu lượng xe.

Sau khi tiếp nhận thông tin khai báo của doanh nghiệp, các đơn vị cửa khẩu thực hiện kiểm tra, xác nhận đăng ký, xác nhận phương tiện thực tế vào cửa khẩu và phương tiện vào địa điểm tập kết hàng hóa trên Nền tảng cửa khẩu số. Nền tảng cửa khẩu số được thiết kế dựa trên công nghệ AI, bigdata, cloud nhằm tạo kênh kết nối thông tin đa chiều.

Do đó, toàn bộ hoạt động của cửa khẩu được công khai, minh bạch, doanh nghiệp sẽ biết hàng hóa, phương tiện của mình đang ở đâu, đã được xử lý ra sao.

Theo đại diện UBND tỉnh Lạng Sơn, nếu như trước đây, mỗi ngày cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị có hàng nghìn lượt doanh nghiệp, thương nhân, lái xe đăng ký thủ tục và tất cả phải đến cửa khẩu để kê khai trên giấy với nhiều công đoạn rườm rà, chưa kể các vướng mắc phát sinh.

Trong đó, trung bình doanh nghiệp phải khai báo 5 loại giấy tờ cho mỗi xe chở hàng xuất khẩu. Sau đó, các cơ quan chức năng tiến hành nhập liệu với nhiều công đoạn khiến thủ tục bị chậm, dẫn tới tình trạng ùn tắc.

Hiện Nền tảng cửa khẩu số của tỉnh Lạng Sơn đã kết nối với cơ sở dữ liệu của cơ quan Hải quan và cơ sở dữ liệu đăng kiểm của Bộ Xây dựng. Điều này không chỉ nâng cao năng lực của các cơ quan quản lý nhà nước tại cửa khẩu mà còn hỗ trợ tích cực cho công tác điều hành của chính quyền địa phương tại khu vực biên giới.

Sau 3 năm vận hành, tính đến cuối năm 2025, Nền tảng cửa khẩu số đã qua 25 lần hiệu chỉnh, kết nối trực tiếp với cơ sở dữ liệu của cơ quan Hải quan và đăng kiểm (Bộ Xây dựng).

Hạ tầng cứng đã lắp đặt 11 barie tự động và 27 cân điện tử tại các cửa khẩu Hữu Nghị, Tân Thanh, Chi Ma. Hiệu quả thực tế mang lại 100% doanh nghiệp khai báo trực tuyến; thời gian kê khai thông tin hàng hóa hiện chỉ mất từ 2-5 phút, thay vì phải nộp 5 loại giấy tờ giấy như trước đây.

Bà Hoàng Thị Lê, đại diện Công ty vận tải Hoàng Đức Phong đánh giá: “Bây giờ tôi chỉ cần nhìn điện thoại là biết xe đã vào bãi chưa, hàng đã bốc xong chưa. Sự minh bạch về lưu lượng hàng hóa giúp chúng tôi chủ động hoàn toàn trong kế hoạch kinh doanh”.

Sự tiên phong của Lạng Sơn nằm ở việc thiết lập hệ sinh thái logistics dựa trên nền tảng dữ liệu dùng chung giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Trong mô hình này, cơ quan Hải quan đóng vai trò hạt nhân điều phối dòng chảy thông tin, đảm bảo vận hành minh bạch trên một mặt phẳng dữ liệu thống nhất.

Điểm nhấn trong năm 2025 là việc Chi cục Hải quan khu vực VI (quản lý địa bàn tỉnh Lạng Sơn) chủ động đưa vào vận hành 6 ứng dụng công nghệ tự phát triển. Tiêu biểu là Phần mềm quản lý phương tiện vận tải đường bộ xuất nhập cảnh, công cụ giúp thực thi hiệu quả Nghị định số 167/2025/NĐ-CP.

Thay vì khai báo thủ công, doanh nghiệp có thể khai báo trực tuyến mọi lúc, mọi nơi; dữ liệu được lưu trữ, dùng chung, giảm thao tác lặp lại.

Ông Nguyễn Văn Hoàn, Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực VI khẳng định: “Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi giải quyết được bài toán thực tiễn. Mỗi phần mềm, mỗi ứng dụng mà Chi cục triển khai đều hướng tới mục tiêu giảm nhân lực thủ công, tăng hiệu quả quản lý, rút ngắn thời gian thông quan và tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp”.

Không chỉ dừng ở nội bộ, trọng tâm hành động của đơn vị còn nằm ở việc thực hiện Đề án thí điểm xây dựng Cửa khẩu thông minh theo Quyết định 865/QĐ-TTg và Nền tảng cửa khẩu số tỉnh Lạng Sơn.

Chi cục Hải quan khu vực VI chủ động phối hợp với UBND tỉnh Lạng Sơn triển khai Nền tảng cửa khẩu số, giảm số trường thông tin doanh nghiệp phải khai báo từ 57 xuống 41 trường, đồng thời kiến nghị tích hợp các hệ thống khai báo lên Cổng thông tin một cửa quốc gia, hướng tới mục tiêu “doanh nghiệp khai một lần, dữ liệu dùng chung”.

Đến ngày 12/2/2026, Chi cục Hải quan khu vực đã hoàn thành xây dựng API chia sẻ đầy đủ dữ liệu để tích hợp lên hệ thống, đồng thời hoàn thiện hồ sơ đánh giá và phê duyệt cấp độ an toàn thông tin cấp độ 3 cho phần mềm.

Ở hạ tầng vật lý, sự đồng hành của các “ông lớn” như Công ty CP hữu nghị Xuân Cương hay Công viên Logistics Viettel đã biến hoạt động tại khu vực cửa khẩu thành một hệ thống thông minh. Việc tích hợp camera AI nhận diện biển số và hệ thống kho ngoại quan hiện đại đã giúp doanh nghiệp tiết giảm tối thiểu 20% chi phí logistics phát sinh do lưu bãi.

Ông Lê Hồng Giang, Giám đốc Công viên logistics Viettel Lạng Sơn cho biết, việc theo dõi trạng thái hàng hóa theo thời gian thực trên di động đã giảm thiểu tối đa các “chi phí ẩn” và rủi ro về giá. Công nghệ đã thay thế mối quan hệ xin - cho truyền thống, tạo niềm tin để chúng tôi dồn lực đầu tư lâu dài qua địa bàn. Về dài hạn, Công viên logistics Viettel Lạng Sơn đã sẵn sàng kết nối API với Cửa khẩu thông minh.

ếu cửa khẩu số là nền tảng, thì Cửa khẩu thông minh chính là đích đến cuối cùng của Việt Nam nói chung và của tỉnh Lạng Sơn nói riêng đang hiện thực hóa trong năm 2026. Đây là mô hình phối hợp chưa từng có giữa Việt Nam và Trung Quốc.

Bức tranh tổng thể về sự tiên phong trong chuyển đổi số đang tiến tới giai đoạn hoàn thiện nhất. Cửa khẩu thông minh không chỉ là câu chuyện số hóa thủ tục hành chính, mà là bước chuyển mình sang tự động hóa vận hành vật lý, xóa nhòa giới hạn về con người và thời gian.

Hiện tại, Lạng Sơn đang phối hợp chặt chẽ với phía Bằng Tường (Trung Quốc) thí điểm vận hành xe tự hành (IGV) không người lái trên đường chuyên dụng mốc 1119-1120. Đây là lời giải cho việc lưu thông hàng hóa liên tục mà không cần sự hiện diện trực tiếp của tài xế tại khu vực biên giới, giảm thiểu sai sót và tối ưu hóa nhân lực.

Dự án Cửa khẩu thông minh tại Lạng Sơn không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn mang ý nghĩa chính trị sâu sắc, thực hiện hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Trong đó, việc vận chuyển bằng IGV xuyên biên giới là một khái niệm chưa có trong Luật Giao thông hay Hiệp định vận tải đường bộ hiện hành. Nghị quyết số 57-NQ/TW đóng vai trò là “chìa khóa” tháo gỡ khó khăn, cho phép Việt Nam thực hiện các cơ chế thí điểm đặc thù, bảo vệ cán bộ trong việc đổi mới sáng tạo.

Tại buổi làm việc giữa lãnh đạo Cục Hải quan với UBND tỉnh Lạng Sơn về công tác phối hợp, triển khai thực hiện Đề án thí điểm xây dựng Cửa khẩu thông minh diễn ra ngày 10/12/2025, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn cho rằng, để vận hành mô hình Cửa khẩu thông minh – nơi IGV và cẩu gắp tự động thay thế sức người – cần sự song hành tuyệt đối giữa hạ tầng vật lý và quy trình số. Do đó, việc trước mắt cần ưu tiên giải quyết bài toán quy hoạch phân khu chức năng.

Phó Cục trưởng Âu Anh Tuấn đề nghị tỉnh Lạng Sơn sớm xác định rõ lộ trình đường chuyên dụng cho xe IGV, khu vực lắp đặt thiết bị giám sát, barie điện tử và chỉ định doanh nghiệp đầu tư kho bãi để kịp thời đấu nối hạ tầng với phía Trung Quốc.

Ngoài ra, để quy trình được xây dựng bám sát với thực tế tại khu vực Cửa khẩu thông minh, Cục Hải quan cần sự phối hợp chặt chẽ của UBND tỉnh Lạng Sơn trong công tác quy hoạch khu vực Cửa khẩu thông minh, thống nhất cách thức quản lý.

Ngoài ra, lãnh đạo Cục Hải quan nhấn mạnh, tỉnh Lạng Sơn cần xây dựng kế hoạch mua sắm các trang thiết bị chuyên dùng phục vụ trong công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát nhà nước về hải quan cần thiết để triển khai thí điểm xây dựng Cửa khẩu thông minh.

Cùng với đó là đầu tư mua sắm các trang thiết bị chuyên dùng phục vụ trong công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát nhà nước về hải quan để triển khai thí điểm xây dựng Cửa khẩu thông minh. Trong đó, tại quy hoạch các phân khu chức năng tại khu vực Cửa khẩu thông minh, sơ đồ quy hoạch của UBND tỉnh Lạng Sơn phải mô tả, thể hiện rõ các vị trí về đường chạy của phương tiện IGV, khu vực lưu giữ hàng hoá nhập, khu vực lưu giữ hàng hoá xuất, khu vực lắp đặt máy soi container, khu vực nhà điều hành của cơ quan có liên quan trong khu vực Cửa khẩu thông minh.

Ngoài ra, phối hợp chặt chẽ để hoàn thiện các hạng mục đầu tư, triển khai đấu nối đồng bộ về cơ sở hạ tầng, cơ sở dữ liệu thông tin với phía Trung Quốc nhằm vận hành thí điểm xây dựng Cửa khẩu thông minh.

Nhìn lại hành trình từ khi triển khai Nền tảng cửa khẩu số vào tháng 2/2022 đến triển khai các hợp phần trong tiến trình của Cửa khẩu thông minh, có thể thấy Lạng Sơn đã đi một bước dài. Dù vẫn còn đó những vướng mắc quy định về giao thông đường bộ; quy trình kiểm soát cửa khẩu chưa có tiền lệ pháp lý cho loại hình xe tự hành xuyên biên giới.

Hay như việc chia sẻ dữ liệu định danh giữa các ngành (Hải quan, Biên phòng, Y tế, Ngân hàng) vẫn gặp rào cản về quy định bảo mật và quyền hạn khai thác. Đặc biệt, cơ sở hạ tầng giữa hai nước chưa đồng bộ khiến việc thực hiện mô hình vẫn còn những độ trễ nhất định, nhưng quyết tâm của Việt Nam để triển khai mô hình Cửa khẩu thông minh là không thể đảo ngược.

Những gì đang diễn ra tại cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, Tân Thanh hôm nay chính là lời giải thực tiễn nhất cho bài toán hiện đại hóa quốc gia.

Không chỉ mở cửa biên giới, Việt Nam đang mở ra tư duy quản trị mới trên hành trình với một biên giới số, minh bạch và “không ngủ”. Một cửa khẩu vận hành 24/7, một hành lang kinh tế số xuyên biên giới chính là nền tảng để Việt Nam tự tin vươn mình trong kỷ nguyên mới.